Глоссарий туралы
Негізгі ұғымдар
Төменде халықаралық экономика, қаржы, құқық және бизнес салаларында жиі қолданылатын негізгі түсініктер ықшамдалып, грамматикасы түзетіліп берілді. Анықтамалар оқуға жеңіл болу үшін мазмұндық топтарға бөлінді.
Халықаралық қаржы және есеп айырысу
ҚаржыХалықаралық валюта өтімділігі
Халықаралық валюта өтімділігі — жекелеген елдің немесе елдер тобының сыртқы міндеттемелерін қолайлы төлем құралдарымен үздіксіз өтеу мүмкіндігі.
Халықаралық валюта қатынастары
Халықаралық валюта қатынастары — дүниежүзілік шаруашылықта валютаның жұмыс істеуі барысында қалыптасатын, ұлттық шаруашылықтар қызметінің нәтижелерін өзара айырбастауды қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар жиынтығы.
Халықаралық төлем құралдары
Халықаралық төлем құралдары — сыртқы экономикалық байланыстарда және әртүрлі елдер арасындағы халықаралық есеп айырысуда қолданылатын ақша өлшемдері.
Халықаралық есеп айырысу
Халықаралық есеп айырысу — әртүрлі елдер мен фирмалар өкілдері арасындағы есептесулер жүйесі. Ол экономикалық және саяси байланыстарға сүйеніп, сыртқы сауда, несие, инвестициялар, жолаушылар мен жүктерді тасымалдау, техникалық көмек, сақтандыру, байланыс қызметтері, өкілдіктер мен делегацияларды ұстау, туризм және басқа да бағыттармен тығыз байланысты.
Халықаралық шот-есеп ақша өлшемдері
Халықаралық шот-есеп ақша өлшемдері — халықаралық борыш міндеттемелерін есепке алу, төлемдерді өлшемдестіру, валюталар бағамдарының арақатынасын анықтау және банк баланстары көрсеткіштерін салыстыру үшін қолданылатын шартты, жасанды валюта өлшемдері. Мұндай өлшемдердің құны құрамы шарттық тәртіппен айқындалатын «валюта қоржынына» теңестіріледі.
Халықаралық кредит
Халықаралық кредит — халықаралық экономикалық қатынастар саласында валюта және тауар ресурстарын қайтарымдылық, мерзімділік және пайыз төлеу шарттарымен беруге байланысты несие капиталының қозғалысы.
Халықаралық сауда және нарық
СаудаХалықаралық сауда
Халықаралық сауда — қалыптасқан ұлттық шаруашылықтар арасында тауарлар мен қызметтер алмасуы. Қазіргі кезеңде халықаралық сауда тек тауар айырбасымен шектелмейді: оған ғылыми-техникалық жетістіктер лицензиялары мен ноу-хау алмасу, күрделі құрылыс объектілері мен консультациялық қызметтер саудасы, халықаралық лизинг және өзге де нысандар кіреді.
Халықаралық сауда-саттық (тендерлер)
Халықаралық сауда-саттық (тендерлер) — халықаралық нарықта жабдық сатып алуға тапсырыстарды орналастырудың немесе кешенді объектілерді салу, өзге жұмыстарды орындау, сондай-ақ инжинирингтік қызметтер көрсету үшін мердігерлерді тартудың конкурстық нысаны. Конкурс шарттары алдын ала жариялануға тиіс.
Халықаралық монополиялар
Халықаралық монополиялар — барынша жоғары пайда алу мақсатымен дүниежүзілік шаруашылықтың бір немесе бірнеше саласын бақылайтын ірі жекеше және акционерлік кәсіпорындар бірлестіктері. Олар шетелде күрделі жұмсалымдары бар ұлттық трестер мен концерндер, меншікті халықаралық монополиялар және фирмалық одақтар түрінде кездеседі.
Халықаралық маркетинг
Халықаралық маркетинг — ұйым орналасқан елден тыс аумақта тауарлар мен қызметтерді нарыққа шығару, ілгерілету және сатуды қамтитын маркетинг.
Халықаралық ұйымдар мен институттар
ИнституттарХалықаралық сауда палатасы (ХСП)
Халықаралық сауда палатасы — экономикалық және қаржы байланыстарын дамытуға мүдделі 100 елдің іскер топтарын білдіретін, кәсіпкерлердің ұлттық федерацияларын біріктіретін бейүкіметтік халықаралық ұйым. ХСП елдер арасындағы экономикалық қатынастарды жақсартуға, іскерлік байланыстар орнатуға және өзара түсіністікті нығайтуға бағытталған.
Халықаралық қаржы корпорациясы (ХҚК)
Халықаралық қаржы корпорациясы — ресми түрде дербес ұйым, алайда Халықаралық жаңғырту және дамыту банкінің (ХЖДБ) тобына кіреді. Жарғысына сәйкес, ХҚК мүше елдерде, әсіресе дамуы төмен елдерде, өндірістік жекеше кәсіпкерліктің өсуін ынталандыру арқылы экономикалық дамуға жәрдемдесуді мақсат етеді.
Сондай-ақ ХҚК қатысушы мемлекеттер аумағында жекеше кәсіпорындарға капитал салу шарттары туралы қажетті мәліметтерді ресми түрде жинауға құқылы; бұл ретте ол елдің ішкі істеріне араласуға жол бермейтін қағидатты сақтауға тиіс.
Халықаралық жаңғырту және дамыту банкі (ХЖДБ)
Халықаралық жаңғырту және дамыту банкі — БҰҰ жүйесіндегі мамандандырылған мекеме; ол қатысушы елдердің экономикасын жаңғырту мен дамытуға қаржылай көмек көрсетеді. Қызметі ұзақ мерзімді қарыздар беру және жекеше инвестицияларға кепілдік ұсыну арқылы жүзеге асырылады.
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі — егеменді мемлекеттердің несие-қаржы ұйымы. Ол көпжақты есеп айырысуды жүргізу үшін құрылған және халықаралық еңбек бөлінісін тереңдетуге, сауда қатынастарынан терең мамандану мен кооперацияға көшуге, тікелей өндірістік және ғылыми байланыстарды кеңейтуге, бірлескен кәсіпорындар мен ұйымдар құруға, сондай-ақ басқа елдермен сауда-экономикалық байланыстарды дамытуға ықпал етуге тиіс.
Халықаралық валюта қоры (ХВҚ)
Халықаралық валюта қоры — халықаралық үкіметаралық валюта-қаржы ұйымы. Ол валюта бағамдарын реттеу нормаларын белгілеу және олардың сақталуын бақылау, көпжақты төлемдер жүйесін дамыту, валюталық шектеулерді жою арқылы халықаралық сауда мен валюта ынтымақтастығын қолдау үшін құрылған. Сонымен бірге төлем баланстарындағы ауытқулардан туындайтын валюта қиындықтары кезінде мүшелеріне несие ресурстарын ұсынады.
Еңбек бөлінісі және ынтымақтастық
ҚұрылымХалықаралық еңбек бөлінісі
Халықаралық еңбек бөлінісі — қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғары сатысы. Ол жекелеген елдердің басқа елдермен айырбастайтын өнімдерінің белгілі бір түрлерін өндіруге мамандануын білдіреді.
Халықаралық (капиталистік) еңбек бөлінісі халықаралық нарықтың және елдер арасындағы экономикалық қатынастардың басқа да нысандарының негізі болып саналады; ол ұлттық шаруашылықтарды дүниежүзілік шаруашылық жүйесіне біріктіру факторы ретінде қарастырылады.
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық — жекелеген елдер мен елдер топтары арасындағы шаруашылық байланыстар кешені. Ынтымақтастық нысандары уақыт өте күрделеніп, барынша кешенді сипат алуда: өндірісті мамандандыру, кооперациялау (өтімділік негізінде), тікелей байланыстар және өзге де көптеген түрлер кеңінен дамып келеді.
Халықаралық құқық
ҚұқықХалықаралық құқық
Халықаралық құқық — мемлекеттер мен халықаралық қатынастардың өзге де субъектілері арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтық қағидаттар мен нормалардың жиынтығы.
Стандарттар және кәсіби практика
СтандарттарХалықаралық бухгалтерлік стандарт
Халықаралық бухгалтерлік стандарт — бухгалтерлік есепті жүргізудің жалпы қағидалары мен ережелері. Ол нарықтық және инфляциялық үдерістерді, сондай-ақ олардың кәсіпорынның материалдық-өндірістік босалқы қорларына әсерін есепке алуға бағытталған.
Халықаралық аудит стандарты
Халықаралық аудит стандарты — аудиторлық тексеруді оңтайландырып, жеңілдететін, халықаралық тәжірибені ескеретін және әртүрлі аудиторлық фирмалар көрсететін қызмет сапасын салыстыруға мүмкіндік беретін нормалар мен жалпы ережелер кешені.
Қысқаша түйін
- Сауда тек тауар айырбасымен шектелмей, технология, қызметтер және лизинг сияқты бағыттарды да қамтиды.
- Есеп айырысу мен өтімділік — халықаралық міндеттемелерді уақтылы орындаудың өзегі.
- Институттар мен стандарттар экономикалық өзара әрекеттестікті ортақ қағидаларға сүйеніп ұйымдастыруға көмектеседі.