Готикалық мәдениеті және архитектурасының пайда болуы
Готик өнерінің қалыптасу алғышарттары
Готика өнерінің негізгі қозғаушы күштері христиандық дүниетанымнан, діни салт-дәстүрлерден, антикалық мұрадан және Рим архитектурасының ықпалынан бастау алады. Бұл үдеріс көне мәдениетпен байланысын үзбей, керісінше, сол қабаттың үстінде жаңа құрылымдық және көркемдік шешімдерді қалыптастырды.
Мәдени негіз
Латын жазбалары, қолжазба кітаптардың миниатюралары, романдық және кельттік қолөнер дәстүрлері ортағасырлық Еуропаның көркем ойлауын байытты.
Қалалық өмірдің өсуі
Еуропада қалалардың көбеюі, сауда-саттықтың жандануы және қоғамдық кеңістіктердің күрделенуі жаңа құрылыстар мен стильдердің пайда болуына түрткі болды.
Діни құрылыс бағдарламасы
Ірі соборлар, діни мектептер, қалалық кафедралық шіркеулер салынып, сәулет діни тәжірибенің басты сахнасына айналды.
Діни тәжірибе және сәулетке берілген жаңа импульс
Қоғамдық өмірдің ырғақтары діни орталықтармен тығыз байланыста болды: жексенбі сайын адамдар соборлар мен храмдарға жиналып, құдайға құлшылық етті. Осы тұрақты ағым сәулетке қосымша серпін беріп, кеңістікті ұйымдастырудың жаңа тәсілдерін қажет етті.
Діни орталықтардың көбеюімен бірге әкімшілік және материалдық инфрақұрылым да жетілді: құжат жүргізу, тіркеу, құқықтық-ұйымдастырушылық сауаттылық қалыптасты. Солтүстік Франциядағы Иль-де-Франс аймағы, Париждің маңындағы «кішкене аралшықтан» басталған тәжірибелер құжатты дайындау, қолдану және тіркеу мәдениетін жүйелеуге ықпал етті.
Аббат Сугерий және Сен-Дени тәжірибесі
Аббат Сугерий (1088–1151) өз дәуірінің көрнекті ойшылы, ғұлама ғалымы ретінде готикалық сәулеттің ерте кезеңімен тығыз байланысты тұлғалардың бірі саналады. 1136–1140 жылдары оның қолдауымен жаңа конструкциялық шешімдер енгізіліп, Солтүстік Парижден Англиядағы Даремге дейінгі шіркеулік құрылыс тәжірибелеріне ықпал еткен үрдістер күшейді (1133 жылдың қазан айына қарай байқала бастаған өзгерістермен қатар).
Негізгі идея
Құрылыстағы жаңалық тек техника емес, сонымен бірге діни-эстетикалық ойлаудың өзгеруі ретінде көрінді: жарық, биіктік, кеңістіктің біртұтастығы маңызды рөл атқарды.
Әлеуметтік әсер
Шеберлердің әр өңірден келуі тәжірибе алмасуды жеделдетіп, құрылыс мәдениетін аймақаралық деңгейде дамытты.
Идеялық негіз: эстетика, рәміз және композиция
Людовик VII дәуіріндегі интеллектуалдық ортада христиандық архитектураның эстетикасы туралы ойлар күшейді. Сол кезеңнің теологтары мен кеңесшілері сәулеттің рәміздік тілін жүйелеуге ұмтылды: сызық, бағыт пен бағдар, витраждық шешімдер және композициялық құрылымдар кеңістікті «оқылатын» мағынаға айналдырды.
Кілт ұғымдар
- Сызық пен бағыт — кеңістікті ұйымдастыратын көрінбейтін «логика» ретінде қабылданды.
- Витраж — жарық арқылы мағына беретін рәміздік құралға айналды.
- Композиция — діни тәжірибені күшейтетін эмоционалдық және тәртіптік әсер тудырды.
Сен-Дени кешенінің жалғасуы және готиканың аймаққа таралуы
XIII ғасырда Сен-Дени аббаттығының құрылысы Пьер де Монтрейдің қатысуымен 1265–1267 жылдары жалғасты. Ол Париждегі Нотр-Дам соборында жұмыс істеген шебер ретінде танылған. Кешеннің нефі мен трансепті, амбулаториялық кеңістіктері готикалық сәулеттің өз уақытына сай айқын стилін көрсетеді.
Панофскийдің байқауы
Э. Панофскийдің «Готикалық архитектура және схоластика» еңбегінде жаңа құрылыс түрі мен жаңа стиль идеясы атап өтіледі. Латынша Opus francigenum («француздық үлгі/француздардың көзқарасы») деп аталған бұл бағыт Сугерийдің «көп ұсталардың әр елден келуі» жөніндегі ойымен де үндеседі.
Уақыт өте келе Парижге жақын аудандарда, орталықтар мен ауылдарда готикалық сәулет тәжірибесі орнығып, аймақтық мектептер қалыптасты. Готиканың тууы мен дамуы — романдық дәстүрдің шегіне жетіп, жаңа сапаға өтуімен байланысты ұзақ өтпелі кезеңнің нәтижесі. XII ғасырдан бастап көптеген элементтер бірнеше онжылдықтар бойы өзгеріп, біртіндеп жаңа стильдің тұтас тіліне айналды.