Мерзім шығындары
1. Жалпы жағдайлар
Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты — студенттердің пән бойынша алған білімін бекіту және тереңдету, сондай-ақ фирмалар мен ұйымдардың қызметін бизнес-жоспарлау бойынша практикалық дағды қалыптастыру.
Курстық жұмыстың жалпы тақырыбы: «Фирма қызметінің бизнес-жоспарын құру және инвестициялардың экономикалық тиімділігін анықтау». Тақырыптың қазіргі кездегі өзектілігі мынамен түсіндіріледі: біріншіден, нарықтық экономика жағдайында кез келген кәсіпорын өз қызметін пайда табуға бағдарлауы қажет; екіншіден, бизнеске несие, инвестиция және қаржы тарту дұрыс, нақты және жан-жақты әзірленген бизнес-жоспарды талап етеді.
Жұмыстың мақсаты — АӨК құрамындағы кәсіпорындарды қайта құру немесе жаңадан құру үшін бизнес-жоспар әзірлеу және оның тиімділігін әлеуетті инвесторлар үшін негіздеу. Осы арқылы студент тек білімін бекітіп қана қоймай, кәсіпорын қызметін жоспарлаудың барлық бөлімдерін құрастыруға қажетті дағды алады.
Курстық жұмыстың құрылымы
- 1 Жоспарланатын саланың қазіргі жағдайын қысқаша сипаттау.
- 2 Өндірістік бағдарламаны құрастыру және негіздеу.
- 3 Маркетинг стратегиясы мен жоспарын әзірлеу.
- 4 Материалдық-техникалық жабдықтау жоспарын құрастыру.
- 5 Кадрлар және еңбекақы төлеу жоспарын құрастыру.
- 6 Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау. Бағаның қалыптасуы.
- 7 Қаржы жоспары. Инвестиция тиімділігін есептеу.
- — Қорытынды. Қолданылған әдебиеттер тізімі.
2. Курстық жұмыс бөлімдерінің сипаттамасы
2.1. Кіріспе
Бұл бөлімде студент қазіргі шаруашылық жүргізу жағдайында бизнес-жоспардың маңызын, мәнін және міндеттерін сипаттауы керек. Сонымен бірге зерттелетін салада жоспарлаудың қажеттілігін негіздеп көрсетуі тиіс.
Кіріспеде келесі сұрақтарға жауап беріледі: бизнес-жоспар деген не, оны кім құрастырады, неге қажет және қашан қажет.
Ұсынылатын көлем
2–3 беттен аспауы керек.
2.2. Жоспарланатын саланың қазіргі жағдайын қысқаша сипаттау
Бөлімнің мақсаты — зерттелетін саланың даму үрдістерін анықтау (дамуда, дағдарыста, тұрақты) және жобаланатын өндірістің болашағын ашып көрсету. Студент сала бойынша өзіндік талдау жасап, сыртқы факторлардың ықпалын көрсетуі керек.
Қысқаша әрі нақты қамтылатын тармақтар
- Жоспарланған бизнеске қатысты саланың сипаттамасы және қысқа/ұзақ мерзімді болжам.
- Фирма қызметінің негізгі бағыттары мен мақсаттары; қанағаттандырылатын нарық қажеттіліктері.
- Орналасуы және бизнестің жоспарланған географиялық шекаралары.
- Бәсекелестік жағдайы және фирманың нарықтағы үлесі.
- Салаға әсер ететін сыртқы факторлар: заңнама, салық салу, мемлекеттік реттеу және т.б.
- Кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысаны, ерекшеліктері және артықшылықтары.
Ақпарат көздері: арнайы журналдар, газеттер, мемлекеттік жарияланымдар және студенттің өзіндік зерттеулері. Ұсынылатын көлем: 3–4 бет.
2.3. Өндірістік бағдарламаны құрастыру және негіздеу
Бұл бөлімде фирманың (ет, сүт және т.б.) шығаруға жоспарлаған өнімдерінің ең тиімді ассортименті таңдалады. Таңдау студентке берілген өңделетін шикізат көлеміне сүйеніп жасалады. Ассортимент қалдықсыз өңдеу және шикізатты толық пайдалану қағидаттары тұрғысынан негізделуі тиіс.
Кесте 1 — Фирма шығаратын өнімнің ассортименті және көлемі
Өлшем бірліктері: тонна, кг, дана, шартты бірлік
| Өнім атауы | Шығару көлемі | Жалпы өңдеу көлеміндегі үлесі, % |
|---|---|---|
| … | … | … |
Нені сипаттау керек
- Тұтынушы көзқарасы бойынша таңдалған өнімдердің сипаттамасы және нақты қажеттілікті қанағаттандыруы.
- Экспорт мүмкіндігі (бар болса).
- Құқықтық қамтамасыз етілуі: патенттер, тауар белгілері және т.б.
- Отандық және импорттық аналогтардан айырмашылықтары.
Негізгі тұтынушылар профилі
Бұл бөлімде негізгі тұтынушылар мен клиенттер сипатталады: олардың саны мен құрамы, төлем қабілеті, тұтыну ерекшеліктері. Ұсынылатын көлем: 4–5 бет.
2.4. Маркетинг жоспары мен стратегиясын құрастыру
Бұл бөлімде маркетингтің негізгі құрамдас бөліктері қамтылады: баға қалыптастыру, өткізу саясаты, тауарды нарыққа енгізу стратегиясы. Студент зерттелетін бизнестің нарықтық мүмкіндіктерін анықтап, бар және әлеуетті қажеттіліктерді бағалауы керек.
Негізгі көрсеткіштер
Жобаны іске асыруға дейін және кейін келесі көрсеткіштер анықталады: халық қажеттіліктерінің қанағаттану дәрежесі, нарық сыйымдылығы, жоспарланған кәсіпорынның нарық үлесі, сатудың ықтимал көлемі.
Халық қажеттіліктерінің қанағаттану дәрежесі (Уп)
Уп = ОП1 / (Ч × Нп) және Уп = ОП2 / (Ч × Нп)
- ОП1, ОП2
- — жобаны іске асыруға дейін және кейін сатылатын өнім көлемі (т, кг, дана).
- Ч
- — аймақтағы халық саны (адам).
- Нп
- — бір адамға шаққандағы тұтыну нормасы (т, кг, дана).
Бәсекелік талдау
Нарықтағы бәсекелестер саны, олардың ассортименті мен ерекшеліктері сипатталады. Жоспарланатын кәсіпорынның бәсекелестерге қатысты артықшылықтары мен әлсіз тұстары талданады.
Өткізуді ынталандыру
- Баға шегерімдері.
- Жарнама түрлері мен құралдары.
- Өткізу арналары: делдалдар, өз дүкендері және т.б.
- Даму бағыттары: диверсификация, өндірісті кеңейту және т.б.
Өнімді өткізуге қатысты шығындар бизнес-жоспардың басқа бөлімдеріндегі есептеулермен байланысты болғандықтан, оларды есептеуді жұмыстың соңына қарай жүргізген дұрыс. Ұсынылатын көлем: 6–7 бет.
Кесте 2 — Өткізу шығындары
Мәлімет: мың тг
| Шығын баптары | Есептеу әдістемесі | Мәлімет |
|---|---|---|
| 1. Сатушылардың еңбегін төлеу | Негізгі жұмысшылардың еңбекақысының 15%-ы | … |
| 2. Әлеуметтік төлемдер | 1-тармақтың 30%-ы | … |
| 3. Тасымалдау, тиеу-түсіру шығындары | Өндірістік өзіндік құнның 0,5%-ы | … |
| 4. Маркетингтік зерттеулер | 1-тармақтың 70%-ы | … |
| 5. Жарнама және ынталандыру | Өндірістік өзіндік құнның 1%-ы | … |
| 6. Сатуға қажет құралдардың амортизациясы | 1-тармақтың 120%-ы | … |
| 7. Делдалдық қызметтер | 1-тармақтың 25%-ы | … |
| 8. Басқа шығындар | 1–7 тармақтарының қосындысының 5%-ы | … |
| Барлығы | Жалпы сомасы | … |
2.5. Материалдық-техникалық жабдықтау жоспарын құрастыру
Бұл бөлімде фирманың мақсаттарына жетуі үшін қажетті материалдық ресурстардың барлық түрлері бойынша кәсіпорынның қажеттілігі анықталады және жабдықтау жүйесі сипатталады. Ұсынылатын көлем өндіріс түріне байланысты 8–12 бет.
1) Негізгі өндірістік қорлар (НӨҚ)
Шығарылатын өнім көлемі мен орташа нарықтық баға негізінде тауарлық өнімнің жуық шамасы анықталады: ТПп = В × Ц, мұнда В — өңделетін өнім көлемі, Ц — өнім бірлігінің орташа бағасы.
Одан кейін НӨҚ құны тауарлық өнімнен пайызбен есептеледі: ет өндірісі үшін — 25%, шұжық және консерві өндірісі үшін — 30%, сүт және тері/былғары өңдеу үшін — 30–35%.
Кесте 3 — НӨҚ құны және құрылымы
Есептеулер НӨҚ түрлері бойынша жүргізіледі: өндірістік ғимарат, әкімшілік ғимарат, технологиялық жабдық, күш машиналары, көлік құралдары, құрылыстар және басқа қорлар.
2) Шикізат және негізгі материалдар
Ассортимент, көлем және технологияға сүйене отырып, шикізат пен негізгі материалдарға қажеттілік натуралдық және ақшалай түрде анықталады. Есептеуде технологиялық ерекшеліктер, жоғалтулар нормативтері, өнім шығу және шикізат жұмсау нормалары ескеріледі.
Негізгі материалдар бойынша формула
Натуралды түрде: Пнат = В × Нр
Ақшалай түрде: Пқ = Пнат × Цм
Мұнда В — жылдық көлем, Нр — бірлікке норма, Цм — материал бағасы.
Ескертулер
- Сүт және тері/былғары өндірістерінде қалдықтар мен жанама өнімдер құны ескеріледі.
- Есептеулер қосымшалардағы өндіріс түріне арналған кестелер бойынша жүргізіледі.
- Ақпарат көздері: рецептуралар, анықтамалықтар, салалық оқулықтар, әдістемелік нұсқаулар.
3) Көмекші материалдар
Көмекші материалдарға өнімнің сақталуын, тасымалдануын, таңбалануын және қапталуын қамтамасыз ететін материалдар жатады. Шығындар: Зк.м = В × Нр × Ц.
4) Энергия және отын
Электр энергиясы, су, жылу, бу және басқа энергия түрлеріне шығындар нормалар мен бағалар негізінде есептеледі. Шығындар екіге бөлінеді: технологиялық және жалпы шаруашылық. Жалпы шаруашылық шығындары, әдетте, жалпы энергетикалық шығындардың 30%-ын құрайды.
Жабдықтаушылар туралы қысқаша сипаттама
Барлық есептеулер материалдық қорларды жеткізушілерге қысқаша сипаттамамен толықтырылуы тиіс: жеткізу шарттары, баға қалыптастыру тәртібі және келісім талаптары.
2.6. Кадрлар және еңбекақы төлеу жоспарын құрастыру
Бұл бөлімде негізгі және көмекші жұмысшылардың, басқарушы персоналдың және қызметкерлердің қажетті саны анықталады. Сонымен қатар еңбекақы қоры және одан төленетін төлемдер есептеледі. Ұсынылатын көлем: 7–8 бет.
Кесте 4 — Жұмыс уақытының балансы (барлық өндірістерге)
| Көрсеткіштер | Есептеу әдістемесі | Мәлімет |
|---|---|---|
| 1. Күнтізбелік қор, күн | 365 | 365 |
| 2. Демалыс және мейрам күндері | Берілген | 58 |
| 3. Номиналды қор, күн | 1–2 | 307 |
| 4. Жұмысқа шықпау, күн | Барлығы | 35 |
| 5. Нәтижелі қор, күн | 3–4 | 272 |
| 6. Сменаның орташа ұзақтығы, сағ | Берілген | 7,8 |
| 7. Уақыт қоры, сағат | 5×6 | 2122 |
| 8. Смена ішіндегі үзілістер, сағат | Берілген | 122 |
| 9. Нәтижелі жұмыс уақыты, сағат | 7–8 | 2000 |
Негізгі жұмысшылар саны
Чнег = Т / Фэф, мұнда Т — еңбек сыйымдылығы (адам-сағат), Фэф — бір жұмысшының жылдық тиімді уақыты (сағат).
Еңбек сыйымдылығы: Т = В × Нвру, мұнда В — өнім көлемі, Нвру — бірлікке уақыт нормасы.
Көмекші және қосымша персонал
Көмекші персонал өндіріс учаскелері бойынша немесе негізгі жұмысшылар санынан пайызбен есептеледі. Қосымша персонал үлесі өндіріс түріне қарай: ет — 25%, шұжық — 30%, консерв — 30%, сүт — 35%, тері/былғары — 35%.
Еңбекақы қоры
Есептеулер ірілендірілген еңбек бағасы (кесімді) және сағаттық тарифтік ставка (мерзімді) негізінде жүргізіледі. Тарифтік қордан негізгі және қосымша еңбекақы, кейін әлеуметтік төлемдер есептеледі. Әкімшілік және цехтік персонал саны мен еңбекақысы штаттық кесте арқылы анықталып, студент кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымына сай кестені өзі құрастырады.
Ұйымдастыру және кадрлық қамтамасыз ету
Қызметкерлерді жалдау формасы (еңбек биржалары арқылы немесе жеке іздеу), келісімшарт түрлері (уақытша/тұрақты), сондай-ақ еңбек нарығында қажетті мамандардың жеткіліктілігі туралы қысқаша сипаттама берілуі тиіс.
2.7. Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау. Бағаның қалыптасуы
Бұл бөлімде жоспарланған өнім түрлерінің өзіндік құнын анықтау үшін калькуляция жасалады. Жұмыс Қазақстан Республикасында бекітілген жаңа әдістемелік нұсқаулар мен стандарттарға сәйкес орындалуы керек. Шығындарды есептеу кезінде оларды тура (өнім бірлігіне тікелей қосылатын) және жанама (тарату арқылы қосылатын) шығындарға бөлу қажет.
Кесте 12 — Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы (мың тг.)
Өнім түрлері: 1…N
| Шығын баптары | Есептеу әдістемесі | Өнім 1 | Өнім 2 | … | Өнім N | Барлығы |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Шикізат және негізгі материалдар | 2.5-бөлім | … | … | … | … | … |
| 2. Тасымалдау шығындары | 1-тармақтың 5%-ы | … | … | … | … | … |
| 3. Көмекші материалдар | 2.5-бөлім | … | … | … | … | … |
| 4. Энергия шығындары | 2.5-бөлім | … | … | … | … | … |
| 5. Еңбекті төлеудің негізгі қоры | 2.6-бөлім | … | … | … | … | … |
| 6. Еңбекті төлеудің қосымша қоры | 2.6-бөлім | … | … | … | … | … |