Грамматикалық категориялар туралы түсінік
Грамматикалық категория: форма мен мағынаның жүйесі
Белгілі бір грамматикалық категория кемінде екі түрлі формада көрінуі керек. Онсыз бірде-бір грамматикалық категорияның болуы мүмкін емес. Себебі бір ғана форма — дара құбылыс; ал категория — жүйе.
Негізгі қағида
Бір ғана септік формасы немесе бір ғана жақ формасы өздігінен септік категориясын да, жақ категориясын да құрай алмайды. Категория болу үшін кемінде екі өзара байланысты (шарттас) форма қажет.
Категорияның болуы үшін не қажет?
Септік
Белгілі бір тілде септік категориясы бар деу үшін, мысалы, тек ілік септігі ғана емес, оған қоса барыс, шығыс және басқа септіктердің де болуы шарт. Сонда ғана септік дербес грамматикалық категория ретінде танылады.
Жақ
Грамматикалық жақ категориясы туралы да дәл осылай айтамыз: тек I жақ емес, міндетті түрде II жақ және III жақ болғанда ғана бұл — категория.
Сын есімнің шырайы
Шырай категориясы бір ғана жай шырайдың мағынасы мен формасынан құрала алмайды. Ол жай шырай, салыстырмалы шырай, күшейтпелі шырай мағыналары мен формаларының жиынтығынан тұрады.
«Біртектес мағыналар» деген не?
Қандай да бір грамматикалық категорияның жалпылаушы сипаты болады: ол біртектес грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық формалардың жиынтығынан құралады.
Мысал: шақ категориясы
Шақ категориясы осы шақ, өткен шақ, келер шақ түрінде көрінеді. Бұлардың мағыналары әр басқа емес; бәрі де бір сипаттағы, яғни шақтық мағыналар. Біртектес шақтық мағыналар әртүрлі грамматикалық формалармен беріліп, жалпы грамматикалық шақ категориясы ретінде ұғынылады.
Демек, дара мағынаны білдіретін бір ғана форма да, әр сипаттағы мағыналарды білдіретін формалар жиыны да категория болмайды. Категория — өзара ыңғайлас, біртектес мағыналарды білдіретін формалардың жүйесі.
Қателік: грамматикалық мағына мен категорияны шатастыру
Өзара шарттас, бір сипаттағы формалардың әрқайсысын жеке-жеке «категория» деп есептеу грамматикалық мағына мен грамматикалық категория ұғымдарының жігін жойып, оларды араластырып жіберуге әкеледі.
Жиі кездесетін жаңсақ атаулар
- «Ілік септік категориясы», «барыс септік категориясы»
- «Салыстырмалы шырай категориясы», «күшейтпелі шырай категориясы»
- «I жақ категориясы», «III жақ категориясы»
Бұлар — дербес грамматикалық категориялар емес, грамматикалық категорияның мазмұнына енетін жеке грамматикалық мағыналар.
«Атау септік, ілік септік және т. б., көпше, бірінші жақ, екінші жақ және т. б. осылар тәрізді единицалар үшін “категория” деген терминді қолданбау керек. Бұлай етсек, “категория” деген термин өзіндік сипатын, өзіне өте-мөте тән, дәлме-дәл мағынасын жоғалтады. Өкінішке қарай, бұл терминді осылайша қолдану өте-мөте етек алып кеткен».
Жалпы мен жалқы: категория және нақты форма
Септік категориясы қалай танылады?
Ілік септіктің де, табыс септіктің де өзіне тән мағынасы мен формасы бар. Бірақ олардың ешқайсысы өздігінен септік категориясын жасай алмайды. Септік категориясы — бір септіктің емес, барлық септіктердің мағыналары мен формаларының жиынтығынан, қалыптасқан жүйесінен құралады.
Жалпы: септік категориясы — жалпы құбылыс.
Жалқы: жеке, нақтылы септік — жалқы құбылыс.
Сондықтан, мысалы, барыс септігін «барыс септік категориясы» деп атау — жалқыны жалпыдан ажырата алмауға әкеледі. Жалпы мен жалқы бірін-бірі жоққа шығармайды: жалқы бар жерде ғана жалпы туралы сөз етуге болады.
Қорытынды байланыс
Грамматикалық категория — жалпы құбылыс. Ол грамматикалық мағыналар мен формалар арқылы өмір сүреді және солар арқылы танылады. Ал грамматикалық мағыналар — жалқы құбылыстар ретінде — қалайда болмасын жалпыға, яғни грамматикалық категорияға ұласады. Бұл грамматикалық категория мен грамматикалық мағынаның тығыз байланысын тағы да дәлелдейді.
Бір категорияға енетін біртектес мағыналар өзара шарттас әрі байланысты болады: оларда ортақ ұқсастықтармен қатар, бір-бірінен ажырататын айырмашылықтар да сақталады.