Аркалык батыр

Қолжазба және жарияланым туралы мәлімет

Диссертация

Тілеубаев Советхан Баянович. «Арқалық батыр» жырының нұсқалары. 10.01.09 – фольклортану бағыты бойынша филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.

Қазақстан Республикасы, Алматы, 2007.

Орындаған ұйым

Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасында орындалды.

Ғылыми жетекші:: ф.ғ.д., профессор Ж. Дәдебаев
Жетекші ұйым:: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты

Қорғау туралы ақпарат

Диссертация Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіндегі К14.44.03 диссертациялық кеңес мәжілісінде қорғалады.

Мекенжай: 160071, Түркістан қаласы, Есім хан алаңы, 2а. Университет қалашығы, Мәдениет орталығы, кіші зал.

Диссертациямен университет кітапханасында танысуға болады.

Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы: ф.ғ.к. Т. Қыдыр.

Ресми оппоненттер

ф.ғ.д., профессор Ш. Керім
ф.ғ.к., доцент Б. Қорғанбеков

Кіріспе: жұмыстың жалпы сипаттамасы

Бұл зерттеу «Арқалық батыр» жырының зерттелу тарихын, нұсқалылық табиғатын және бүгінге дейін сақталған барлық нұсқаларын толық әрі кешенді түрде қарастыруымен ерекшеленеді. Нұсқалардың образдар жүйесі мен көркемдік ерекшеліктері сараланып, бұрын жарияланбаған тың дереккөздер ғылыми айналымға ұсынылады. Жырға арқау болған нақты тарихи оқиғалар мен кейіпкерлердің прототиптері нақты деректер арқылы айқындалады. Сондай-ақ шығарма тілінің көркемдігі, суреттеу жүйесі, құрылымы мен мазмұнындағы өзіндік қырлары терең талданады.

Тақырыптың өзектілігі

Қазақ эпосы — көркемдігі кемел, танымдық-тағылымдық мәні зор мол мұра. Алайда осы байлықтың елеулі бөлігі әлі де толық игерілмей отыр. Мұның себептерінің бірі — елдің ұзақ уақыт бодандық жағдайында өмір сүріп, таптық көзқарас пен коммунистік идеологияның үстемдігін бастан кешіруі. Бір кезеңдерде қазақ эпосының кейбір үлгілеріне «халыққа жат» деп тыйым салынғаны да белгілі.

Соған қарамастан «Арқалық батыр» жырының көптеген нұсқаларының жарияланбай, зерттелмей келуі — түсіндіруі қиын олқылық. Бұған дәлел ретінде Қазақстан мұрағаттарында ұзақ сақталған жырдың бес нұсқасының тек біреуі ғана баспа көргенін және барлық нұсқаны тұтастай қамтыған еңбектердің аздығын айтуға болады. Бұл зерттеу — күрделі мәселені біржола шешу емес, бірақ маңызды бағытқа жүйелі бастама жасау әрекеті.

Елде жүзеге асқан «Мәдени мұра» бағдарламасының рухани құндылықтарды қайта игеруге мүмкіндік бергені белгілі. Осы контексте «Арқалық батыр» туралы халық мұрасын толық әрі жан-жақты зерттеу — кезек күттірмейтін міндет.

Зерттеу нысаны мен қол жеткізілетін нәтиже

Нұсқалардың образдық, сюжеттік, көркемдік жүйесін салыстырмалы талдау.
Жырға негіз болған тарихи оқиғаларды және прототиптерді дерек арқылы нақтылау.
Бұрын ғылыми айналымға толық түспеген материалдарды жүйелеп ұсыну.
Жыр тілінің көркемдігін, құрылымын және дара сипаттарын терең зерделеу.

Тақырыптың зерттелу деңгейі

«Арқалық батыр» жыры көпшілікке Жұмат Шаниннің «Арқалық батыр» трагедиясы жарыққа шыққаннан кейін кеңірек таныла бастады. Бұл пьесаны М. Әуезов пен Ғ. Мүсірепов жоғары бағалаған. Одан кейін Қазақ ССР Ғылым академиясы ұйымдастырған халық мұрасын жинау жұмыстарында Арқалық туралы жырлар мен аңыздардың бірнеше нұсқасы жазылып алынып, қолжазбалар қорына қабылданды.

Қазақстандағы жарияланымдар

Ержан Ахметовтің айтуынан жазылған нұсқа М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақталып, 1961 жылғы «Батырлар жыры» жинағында және 1977 жылғы «Ақсауыт» жинағында жарияланды.

1963 жылғы «Қазақ әдебиеті» газетінде С. Садырбаевтың жырдың жиналуы, жариялануы және идеялық мазмұны туралы мақаласы жарық көрді.

Ғылыми талдаулар

С. Садырбаевтың «Фольклор және эстетика» (1976) монографиясында «Арқалық батыр» варианттары арнайы тарауда қарастырылды. 1979 жылғы «Қазақ тарихи жырларының мәселелері» ұжымдық монографиясында Б. Уахатов «Арқалық батыр» тарауын жазып, Е. Ахметов, И. Байзақов, Е. Құлсариев нұсқаларын талдады.

З. Сейітжанұлы жырды қазақтың реалды тарихи эпосының ерекшеліктері тұрғысынан қарастырып, мұрағаттағы толық материалды қамтуға жақын келді: бұрын назардан тыс қалған А. Түгелбаев нұсқасын және Қытайдағы қазақ диаспорасы арасында сақталған нұсқаларды да ғылыми електен өткізді.

Шетелдегі материалдар

Қ. Қалиасқарұлының «Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті» (1969) кітабында жырдың Моңғолияда кең тарағаны айтылып, идеялық мазмұны мен образдар жүйесіне талдау жасалды.

ҚХР-да да жыр нұсқаларын жазып алу, жариялау, салыстыру бағытында еңбектер атқарылды. «Мұра» журналының 1983 жылғы 3-санында жарияланған нұсқаға Ж. Әбілғазыұлы алғысөз жазып, тарихи шындықты дәлірек сақтайтын нұсқаны табуға ұмтылғанын атап өтеді. 1994 жылғы 2-санда Ә. Баймаханованың жыр варианттары туралы мақаласы жарияланып, прототип, тарихи шындық және фольклортану деңгейі секілді мәселелер қозғалды.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеу «Арқалық батыр» жырының жанрлық табиғатын ашуға, текстологиялық талдау мен палеографиялық ізденістерді, кешенді салыстыруды жүргізуге бағытталады. Бұл мақсат төмендегі міндеттерді орындау арқылы жүзеге асады:

Бұған дейін айтылған пікірлерді қазіргі ғылым жетістіктері тұрғысынан қайта зерделеп, жаңаша пайымдау.
Нұсқалардағы тарихи шындық пен көркемдік қиял арақатынасын ашу.
Сюжеттік құрылымдағы мотивтердің қызметін анықтау.
Қаһармандық сарындардың сипатын өзге эпостармен салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау.
Барлық версиялар мен варианттарды тұтастай қарап, ортақ белгілері мен өзіндік ерекшеліктері арқылы жырдың рухани мұрадағы орнын анықтау.
Ұжымдық шығармашылық пен жеке жыршылардың үлесін айқындау.

Ғылыми жаңалық

Сақталған барлық нұсқалар тұңғыш рет толық әрі кешенді қарастырылды.
Образдар жүйесі мен көркемдік ерекшеліктері арқылы тәрбиелік-эстетикалық маңызы айқындалды.
Жаңа дереккөздер ғылыми айналымға ұсынылды.
Тарихи негіз және прототиптер нақты деректермен айқындалды.
Қарастырылған нұсқалардың шамамен үштен екі бөлігі тұңғыш рет ғылыми талдау нысанына айналды.
Тарихи деректер беретін жазбаша және ауызша мәліметтер жүйелі жинақталып, сарапталды.

Әдістер, негіздер, дереккөздер

Зерттеу әдістері: сипаттау, тарихи-салыстырмалы, салыстырмалы-типологиялық талдау, сараптау, жинақтау, қорыту.

Теориялық-әдіснамалық негіз: отандық және шетелдік фольклортану, әдебиеттану еңбектеріндегі іргелі тұжырымдар; Ш. Уәлиханов, А. Байтұрсынов, Х. Досмұхамедов, М. Әуезов, С. Қасқабасов, Р. Нұрғали, З. Сейітжанұлы, Б. Уахатов және т.б. зерттеушілердің еңбектері бағдар болды.

Дереккөздер: Қазақстан, ҚХР, Моңғолияда сақталған және жарияланған нұсқалар; кітаптар мен мерзімді баспасөз; қолжазба қорлары; архив құжаттары; экспедициялық материалдар; халық жадындағы деректер.

Теориялық және тәжірибелік маңызы

Зерттеу қорытындылары фольклортану пәні бойынша дәрістерде, арнаулы курстар мен семинарларда, фольклор тарихын жазуда, сондай-ақ ел тарихы мен мәдениеті туралы білімін толықтырғысы келетін оқырман қауымның сұранысын өтеуде қолдануға болады.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар

Жырдың мәні мен шығу негізі

«Арқалық батыр» — танымдық-тәрбиелік әрі көркемдік маңызы жоғары рухани мұра.
Жыр ХІХ ғасырда халық санасына ықпал еткен нақты тарихи оқиғалар негізінде қалыптасты.
Нұсқалардың көптүрлілігіне Шыңжан өңірінің әлеуметтік-тарихи, мәдени ахуалы және ақын-жыршылар репертуарындағы орны әсер етті.

Нұсқалылықтың себептері мен жіктелімі

Айырмашылықтарға жыр мен аңыз поэтикасының өзгешелігі, жыршылардың тарихи шындықты білу деңгейінің алуан болуы, ауызша және жазба әдебиеттің ықпалдасуы әсер етті.
Жыр нұсқалары үш версия аясында қарастырылады: Көтбай версиясы, С. Нұралин версиясы, Е. Құлсариев – И. Байзақов версиясы.
Салыстыру нұсқалардың бастапқыда ортақ бір түпнұсқадан тарағанын аңғартады.

Сыннан өтуі мен жариялануы

Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен нәтижелері республикалық және халықаралық ғылыми-теориялық конференцияларда баяндалып, тиісті ғылыми басылымдарда жарияланды. Диссертация әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасында талқыланып, қорғауға ұсынылды.

Зерттеу жұмысының құрылымы және негізгі бөлім

Диссертация кіріспеден, негізгі бөлімнің екі тарауынан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мақсат-міндеттері, зерттелу тарихы, дереккөздер, нысан, әдістер және қолданбалық маңызы қамтылады.

I тарау: жыр версиялары

«Арқалық батыр» жыры нұсқаларының сюжеттік құрылымы мен образдық жүйесі тұтастай алынып, салыстырмалы түрде талданады. Мазмұн, образдық-көркемдік және тілдік жүйедегі айырмашылықтарға сүйене отырып, нұсқалар үш түрлі версияға бөлінеді.

Үш версияның жалпы жіктемесі

Көтбай версиясы: Е. Ахметов, А. Татанайұлы, А. Түгелбаев, С. Мәжитұлы, Ж. Әбілғазыұлы нұсқалары; Қайса мен Дөнеш жинаған; К. Мәженұлы, Қ. Ашубайұлы, Ш. Исаұлы жариялаған; сондай-ақ Моңғолияда жарияланған нұсқа.
С. Нұралин версиясы: авторлық түсініктемесінде көне жырды жатқа айтпағанын, бірақ керей қарияларының әңгімелері Ержан нұсқасынан өзгешелеу көрінгенін атап, сол ауызша дерекке сүйеніп өлеңмен баяндағанын жазады; негізгі тарихи шындықтан шықпайтынын көрсетеді.
Е. Құлсариев – И. Байзақов версиясы: осы екі жыршы жырлаған нұсқалар.

Көтбай версиясындағы нұсқалар: айырма және ұқсастық белгілері

Сюжеттік бастау және барымта желісі

А. Татанайұлы нұсқасында дүрбіттен Қаракерей руының адамдары жылқы алғаны, соның Арқалық оқиғасына ұласқаны баяндалады.
Е. Ахметов нұсқасында Арқалықтың дүрбітке сапарынан бұрын Әжі төренің тапсырмасымен ұраңқайға барымтаға барғаны айтылады; бұл — билеушінің дағдылы кәсібі ретінде беріледі.
Өзге нұсқаларда Әжінің алпыс жылқысын дүрбіт алғаны, соған орай төренің Арқалықты кек қайтаруға жұмсағаны баяндалады.

Келісім, олжа және қақтығыс динамикасы

Е. Ахметов, А. Түгелбаев, Ж. Әбілғазы нұсқаларында Арқалық жолға шығарда адам өлтірсе не болатынын сұрайды; төре уәде береді (Сейілханды берсе де, Арқалықты бермейтінін айтады). Бұл эпизод А. Татанайұлы нұсқасында жоқ.
Ж. Әбілғазыұлы мен А. Татанайұлы нұсқаларында бес жүз жылқы айдап әкетіліп, жылқышылар байланады.
Е. Ахметов нұсқасында бес мың жылқының ішінен бір бөлігін ғана алып, тыныш кетпек болады; кейін Жұбайдың қалжыңына шамданып, ұйқыдағы жылқышыларды оятады.

Ертістен өту көріністері

А. Түгелбаев нұсқасында Қара Ертістен өткенде сексен құлын суға кеткені айтылады.
А. Татанайұлы нұсқасында өткелді білу үшін Арқалықтың Көкжал атпен суға түсуі және жігіттердің жылқымен арпалысып аман шығуы суреттеледі.
Е. Ахметов нұсқасында Жұбай қайыс арқанмен бөрте айғыр мен биені ұстап, құйрықтарын шалмалап, ноқтаны Арқалыққа тартқызып, жылқыны судан өткізеді; жолдастарына «Үшеуің өтсең, жаның олжа!» дейді.

Қуғын және шайқас

А. Түгелбаев, Ж. Әбілғазыұлы, А. Татанайұлы нұсқаларында отыз атпен он бес қалмақ қуғыншы келеді; Е. Ахметов нұсқасында — алпыс.
Барлық нұсқада Арқалықтың жалғыз өзі тосқауылға қалғаны айтылады.
Е. Ахметов нұсқасында Жұбай қайта оралып, екеуі алты қалмақты өлтіреді; А. Түгелбаев және Ж. Әбілғазыұлы нұсқаларында Арқалық жалғыз өзі он төртін жайратады.
А. Татанайұлы нұсқасында алдымен қара қасқа атты қуғыншы қаза тауып, қалғандары тайсақтайды; кейін жігіттер де қайтып келіп, біреуінен өзгесін өлтіреді.
Барлық нұсқада бір қалмақ жүйрік атымен құтылып, кетіп бара жатып Арқалықтың есімін біліп алады.

Мотивтік негіздеме және кейінгі оқиғаларға ишара

Ж. Әбілғазыұлы нұсқасында аман қалған қалмақтың жеткізген хабарынан кейін ел ішінде: «Арқалықты өлтірмей тынбаймыз» деген серт айтылады. Осы кезде ханшаның Арқалықтың атын естуі — алдағы оқиғалардың шешімін дайындайтын мотивтік негіздеме қызметін атқарады: хан қызы Арқалықтың даңқын елден жазықсыз қуылған сүйгені Қоңқадан естіп, үміті қайта жанғандай күй кешеді.

Әрі қарайғы үзінді бастапқы мәтінде толық аяқталмайды: Әжі төренің болған жайды естігендегі реакциясы беріліп, сөйлем үзіледі.