Кеңестік мектептер пайда болған алғашқы жылдардан бастап оның негізгі міндеттерінің бірі - оқушылар ұжымын құру болып саналды
Кіріспе
Педагогика тарихының әртүрлі кезеңдерінде баланы ұжым арқылы тәрбиелеу идеясы маңызды орын алды. Бұл бағыттағы тұжырымдар Квинтиллиан еңбектерінен бастау алып, көне Египет пен Спарта тәжірибесінде, сондай-ақ орта ғасырлық қоғамдық құрылымдарда көрініс тапты. Кейінірек бұл ойлар швейцар педагогы И.Г. Песталоцци мен неміс педагогы Вильгельм Август Лайдың еңбектерінде жүйелене түсті.
Кеңестік мектеп пен ұжым құру идеясы
Кеңестік мектептер қалыптасқан алғашқы жылдардан бастап негізгі міндеттердің бірі ретінде оқушылар ұжымын құру қарастырылды. Кеңес өкіметі тұлғалық-бағдарлы тәрбиеден гөрі тәрбиелік іс-әрекетті ұжымдық ортада ұйымдастыруды басым бағыт етті.
Оқу-тәрбие жұмысында оқушыларды мақсатқа сай ұжымшылдыққа тәрбиелеу идеяларын А.В. Луначарский, Н.К. Крупская, А.С. Макаренко, С.Т. Шацкий, В.П. Сухомлинский сияқты педагогтар мен қоғам қайраткерлерінің еңбектерінен айқын көруге болады.
Зерттеулердегі негізгі бағыттар
Соңғы педагогикалық зерттеулер тәрбие ұжымдарын ұйымдастырудың тиімді түрлерін, тәрбие ұйымдарын жетілдіру және топтастыру әдістерін (Т.Е. Конникова, Л.И. Новикова, М.Д. Виноградова, А.В. Мудрик, О.С. Богданова, И.П. Первин және т.б.), ұжымдық жұмыстың әдістері мен ұстанымдарын (Л.Ю. Гордин, М.П. Шульц және т.б.), сондай-ақ ұжымдық қызметтің педагогикалық құралдарын (Э.С. Кузнецова, Н.Е. Щуркова және т.б.) талдайды.
Ұйымдастыру модельдері
Тәрбие ұжымдарын құру, жетілдіру және топтастырудың тиімді тәсілдері.
Әдістер мен құралдар
Ұжымдық жұмыс қағидалары және ұжымдық қызметтің педагогикалық құралдары.
Қазіргі тұжырымдамалар және сабақтан тыс әрекеттің рөлі
Тәрбие ұжымдарының қазіргі тұжырымдамасында (Т.А. Куракин, Л.И. Новикова, А.В. Мудрик) ұжым адамзаттық құндылықтарды көрсететін қоғамның өзіндік моделі ретінде сипатталады.
Л.И. Новикова мен Н.Л. Селиванова балалар ұжымын нығайтуда сабақтан тыс қарым-қатынас, таным, ойын және басқа да іс-әрекет түрлерінің маңызын атап көрсетеді. Сонымен бірге ұжымдағы көпшіліктің мақсаты жеке тұлға мәдениетінің әр қырын ашу, ұжымдық мақсат қою, ұжым мүшелерінің жеке шығармашылығын дамыту және әлеуметтік бағыттылығын жетілдіру сияқты құндылықтар әлі де терең зерттеуді қажет етеді.
Балалардың қоғамдық бірлестіктері және балалар қозғалысы
Жалпы орта білім беретін мектеп оқушыларға әртүрлі әлеуметтік институттардың, соның ішінде балалардың қоғамдық бірлестіктері мен балалар қозғалысының ықпалын үнемі ескеріп отырады. Балалардың қоғамдық бірлестіктері — балалар мен ересектердің ерікті таңдауы негізінде құрылатын, өздігінен ұйымдасатын және өзін-өзі басқаратын қауымдастық. Мұндай бірлестіктер олардың тілектері мен мақсаттарын іске асыруға, талаптары мен қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталады.
Қазіргі түсінікте балалар қозғалысы баланың қажеттілігін айқындап, өздігінен әрекет ету арқылы нақты нәтижеге жетуге ұмтылады және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Тарихи мысалдар мен идеялық ықпалдар
Б.з.д. VI ғасырда көне Спартада жеті жасқа толған ер балаларды жинап, топтарға бөліп, оларды “агелдер” деп атаған. Бұл жүйе балаларды тәртіп өнеріне және жаттығу арқылы ортақ ережеге бағынуға үйретуге бағытталды. Ал чех секталары балаларды қоғамдық жұмысқа қатыстыру арқылы өмірге даярлауға мән берді.
Ж.Ж. Руссо, И.Г. Песталоцци, Фурье, Т.Г. Фихте еңбектерінде балалардың қоғамдық тәрбиесіне жаңаша көзқарастың қажеттілігі ерекше аталады.
Шет елдердегі балалар ұйымдары көбіне қазіргі саяси жүйе шеңберімен шектелмей, соғыс пен бейбітшілік, экология сияқты жалпыадамзаттық құндылықтарға қатысты мәселелерді көтереді.
Елдер тәжірибесінен мысалдар
Чехия
6–10 жастағы балалардан құралған “Мектеп дружинасы” бірлестігі балалардың қызығушылықтарына сай жұмыстар ұйымдастырады.
Венгрия және Польша
Венгрияда балалар ұйымдары оқушыларды зерттеу жұмыстарына қатыстырады; Польшадағы харцерлер одағындағы әскери бағыттағы үйірмелерді Қорғаныс министрлігінің орталық кеңесі басқарады.
Австрия
“Эврика” балалар лигасы 10–16 жастағы ұлдар мен қыздарды тұратын жеріне қарай біріктіреді.
АҚШ
“Балалар табиғат лигасы”, “Балалар алаңының ассоциациясы”, “АҚШ-тың болашақ фермерлері” клубы және скауттар ұйымы жеке қорлар мен шіркеулердің қолдауына сүйенеді.
Скауттар және “болашақ фермерлер” клубы
АҚШ-тағы скауттар ұйымы балалардың тұлғалық әлеуметтенуін көбіне болашақ мемлекет қорғаушыларын даярлау идеясымен байланыстырады. Ал “АҚШ-тың болашақ фермерлері” клубы азаматтық жауапкершілікті тәрбиелеуді, қабілеттерді дамытуды, жастарды бизнес пен басқару жұмыстарына және көпшілік алдында өз ойын ашық жеткізіп сөйлеуге баулуды мақсат етеді.
Қоғамдық балалар ұйымдарына тән сипаттамалар
Мемлекеттегі ірі партиялар өз мүддесіне қызмет ететін ізбасарларды тәрбиелеу мақсатында ерікті балалар ұйымдарын құрып, оларды қаржыландырады және болашақ саяси лидерлерді даярлауға ықпал етеді.
Мемлекеттік емес ұйымдар, шіркеулер және түрлі қорлардың қаржыландыруымен ерікті балалар ұйымдары құрылып, оқушылардың қызығушылықтарын ескере отырып, шығармашылыққа баулиды және қоғамдық қайраткерлерді даярлауға жағдай жасайды.