гуманистік тәрбие беру

Қазақстандағы білім реформаларының жаңа бағыты

Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі ауқымды реформалармен сипатталады. Бұл өзгерістер білім берудің базалық негізін қайта қарастырып, жаңа әдіснамалық тұғырларды айқындауға бағытталған. Қазақстан Республикасының 2005–2010 жылдарға арналған білім беруді дамыту бағдарламасы бойынша білім берудің әрбір сатысына мазмұны жетілдірілген жаңа үлгілер кезең-кезеңімен енгізілуі тиіс.

Мемлекеттік бағдарламаларда реформаны жүзеге асыратын ғылыми негізделген ықпалдарды әзірлеу, жұмыс істейтін механизмдерді енгізу және жүйені жаңғыртудың нақты жолдарын айқындау қажеттігі ерекше аталады.

Басты бағдар:

Білімді жаңартудың негізгі принциптері — гумандық, демократиялық және білімді гуманитарландыру қағидалары; олар білім берудегі «гуманистік парадигманы» іске асыруға бағытталған.

Білімді гуманитарландыру: мәні және құндылықтық өзегі

Білімді гуманитарландыру идеясы білім мазмұнын ізгілендірумен тығыз байланысты. Оның негізгі мақсаты — қоғамдық сананы технократиялық құндылықтардан арылтып, адамды және оның рухани дүниесін негізгі өлшем ретінде танитын бағдарға қайта бағыттау.

Қазақстан Республикасында білім беруді гуманитарландыру тұжырымдамасы жастарға гуманистік тәрбие беруді жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде қалыптастыру қажет екенін атап көрсетеді. Гуманистік көзқарас, өз кезегінде, гуманитарлық мазмұндағы білім арқылы орнығады: ол әлем бейнесін түсіндіруге қызмет етеді және ғылыми білімнің түрлі салаларын гуманистік дүниетаным негізінде біріктіруге мүмкіндік береді.

Гуманистік көзқарастың мазмұны

Бұл — рухани құндылықтарды мойындауға бейімделу, сол арқылы бостандық пен бақытқа ұмтылысты ізгілікті әрекеттер арқылы жүзеге асыра алу қабілеті.

Парадигмалық ауысым

Гуманистік парадигмада «өмірге дайын адам» немесе «әрекет ететін адам» ұстанымын «білімді адам» ұстанымымен алмастыру орынды деп қарастырылады. Бұл оқытудың әдістемелік жүйесін қайта ойластыруды талап етеді.

Т. Кун, М. Н. Берулова, В. А. Сластенин және басқа ғалымдардың пікірінше, гуманистік тәрбие парадигмасы — білім беру міндеттерін бірізді шешуге мүмкіндік беретін нақты көзқарас және айқын стандарт.

Оқу-тәрбие үдерісін гуманитарландыру: кеңірек түсінік

Педагогикалық терминологияда оқу-тәрбие үдерісін гуманитарландыру көбіне гуманитарлық пәндердің рөлін күшейту, пән мазмұнының ізгіліктік сипатын айқындау, бағалау нормаларын жаңарту және оқу үдерісін толық ізгілендіру ретінде түсіндіріледі.

Алайда аксиологиялық тұрғыдан алғанда, гуманитарландыруды оқу мазмұнын әлеуметтік құндылықтар кешені ретінде қарастырумен толықтыру маңызды: адамның мәндік күштерін еркін дамытуға және өмірлік ұмтылыстарын шығармашылық сипатта жүзеге асыруға жағдай жасайтын әрекеттер жүйесі ретінде бағалау қажет (саяси, экономикалық, психологиялық, педагогикалық және т.б. факторларды ескере отырып).

Анықтама

«Гуманистік көзқарас» — адамдардың бір-біріне, қоғамға, табиғатқа және өзіне қатынасын бейнелейтін, тұлғалық қасиеттер кешенінің дамуын көрсететін сипаттама.

Ізгілікке тәрбиелеу тұлғаның өз болашағына қатысты гуманистік көзқарасы мен дүниетанымдық ұстанымдарын айқындайды. Бұл адамды табиғаттың ерекше құбылысы ретінде тануға, өз қабілеті мен шығармашылық әлеуетін ашудағы құқықтары мен жауапкершілігін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өзіндік даму мен өзін-өзі жетілдірудегі ішкі еркіндік таңдауы мен қоғам ықпалының арақатынасын ұғындырады.

Ізгілікке тәрбиелеудің міндеттері

Ізгілікке тәрбиелеу мақсаты тұлғаның гуманистік көзқарасын қалыптастыруға бағытталған нақты міндеттер кешенін айқындайды. Төмендегі бағыттар тұлғалық өсудің іргетасын қалайды:

Философиялық-дүниетанымдық бағдар

Өмірдің мәнін ұғыну, әлемдегі орнын анықтау, өз бірегейлігі мен құндылығын түсіну.
Тұлғалық тұжырымдама құруға қолдау

Өзіндік қабілеттер мен шығармашылық әлеуеттің даму қарқыны мен шегін тану, өмір сүру жауапкершілігін сезіну.
Мәдени құндылықтарға кіріктіру

Жалпыадамзаттық және ұлттық мәдениет байлығын игеру, құндылықтар жүйесіне тұлғаны араластыру және жеке қатынасын қалыптастыру.
Адамгершілік нормаларын ашу және зиялылық мәдениетін қалыптастыру

Қайырымдылық, өзара түсіністік, мейірім, жылы жүректілік сияқты ізгілік нормаларының мазмұнын нақтылау.
Зияткерлік-адамгершілік еркіндік

Теңдей өзіндік бағалау, бағалау қабілеті, іс-әрекетті өзіндік реттеу және дүниетанымдық рефлексияны дамыту.
Қажеттілік пен мәжбүрлікке қатысты көзқарасты өзгерту

Елдің материалдық және рухани әлеуетін арттыруға ықпал ететін құндылықтық бағдар қалыптастыру; бұл тұлғалық өсу мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Салауатты өмір салтын құндылыққа айналдыру

Валеологиялық ережелерді дамыту, өмірлік жоспарлау ұғымдарын қалыптастыру және әлеуметтік ұмтылыстарды іске асыруға бағдарлану.

Бұл міндеттердің орындалуы тұлғаның ізгіліктік тәрбиесі арқылы гуманистік көзқарастың қалыптасуына негіз болады. Нәтижесінде адам әлемді, қоғамды және өзін түсінуді өмірлік қажеттілік ретінде қабылдап, оны бағалаудың тәсілдерін меңгереді.

Педагогикалық технологиялар: көкейкестілік және қайшылықтар

Педагогикалық технологиялардың көкейкестілігін айқындауда бірқатар қайшылықтар байқалады. Олар білім беру практикасына жаңа талаптар мен жүйенің бейімделу мүмкіндігі арасындағы алшақтықты көрсетеді:

Қоғам талабы мен кәсіби қиындықтар

Педагог мамандарға қойылатын талаптың күшеюі мен кәсіби білім беруді іске асыруда кездесетін қиындықтар арасындағы алшақтық.

Жаңару мен консервативтілік

Жекелеген педагогикалық жүйелердің дамуы мен еңбек нарығының жылдам өзгерістеріне бейімделудегі білім беру жүйесінің баяулығы.

Ғылым мен өндіріске енгізу

Ғылымның даму деңгейі мен оны практикада іске асыру мүмкіндігі арасындағы айырма.

Бағдарлама мазмұны мен мәдени орта

ЖОО оқу бағдарламалары, әдістемелік құралдар және қоғам мәдениеті арасындағы сәйкессіздіктер.

Мұғалімнің әлеуметтік рөлі және АКТ

Мұғалімнің әлеуметтік рөлі мен ақпараттық-коммуникациялық кеңістіктің мүмкіндіктері арасындағы жаңа міндеттер.

Сондықтан оқу технологияларын таңдау, оларды мазмұнға және оқушылардың жас әрі психологиялық ерекшеліктеріне сәйкестендіріп тәжірибеде сынақтан өткізу — мұғалім әрекетінің шешуші бөлігі.

Г. К. Селевконың пікірінше, оқытудың озық технологияларын меңгеру тұлғаның зияткерлік, кәсіби, адамгершілік, рухани және азаматтық қырларын дамытуға ықпал етіп, оқу-тәжірибе үдерісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

Нәтижеге бағытталған білім беру (НББ): пайда болуы және логикасы

Қоғам өмірінің барлық салаларында — экономикада да, әлеуметтік қатынастарда да — өзгерістер күшейген тұста, білім беру ісінде жаңғырудың болуы заңды. Мектеп пен халыққа білім беруді қоғамнан бөлек қарастыру мүмкін емес: қоғамдық үрдістердегі қиындықтар білім беру саласына да ықпал етеді. Сондықтан білім беру жүйесі қоғам дамуының өзге бағыттарымен қатар ілгерілеуі тиіс; ғылым мен білімнің дамуы елдің техникалық прогресіне серпін береді, ал техникалық прогресс еңбек өнімділігін арттырып, өмір сапасын көтереді.

Қазақстан Республикасында нәтижеге бағытталған білім беру моделі 2003 жылы, 2015 жылға дейін білім беруді дамыту тұжырымдамасы шеңберінде, орта білімнің мемлекеттік жүйесіне енгізілетін үлгі ретінде айқындалды. Бірінші кезеңде НББ үлгісін әзірлеу және сынақтан өткізу көзделді.

НББ-ны енгізудегі негізгі шаралар

1 Күтілетін нәтиже түріндегі мақсаттар жүйесін әзірлеу Үш деңгей: ұлттық (мысалы, үштілділік, еуразиялық көпмәдениеттілік, қатысымдылық және т.б.), білім салалары және пәндер деңгейі.
2 Сыртқы ағымдық және қорытынды бағалау жүйесін құру Білім беру сапасын бағалаудың ұлттық жүйесі кешенді емтихандар, мониторинг және тұрақты қадағалау тетіктерін дамытуға мүмкіндік береді.
3 Оқушы рөлін өзгерту Оқушыны білім, іскерлік, дағдыны енжар «алушыдан» білім үдерісінің белсенді танушы субъектісіне айналдыру.
4 Нәтижелер мен мониторингке сүйенген талдау мәдениетін қалыптастыру Қауымдастықты күтілетін нәтижелерге жету жолдарын жүйелі талдауға жұмылдыру.

НББ қағидалары және «нәтиже» ұғымының екі қыры

Бұл бағыт әлемдік білім беру кеңістігіне кірігу және халықаралық тәжірибені зерделеу негізінде қабылданды. Сараптамалық деректерде «нәтижеге бағытталған білім» ұғымын алғаш жүйелі түрде қолданып, дамытқан зерттеушілердің бірі ретінде Билл Спейди аталады. Оның пікірінше, НББ төрт қағиданы сақтауды талап етеді:

Айқын мақсат

Нәтижелер нақты және түсінікті түрде белгіленуі тиіс.

Кеңейтілген мүмкіндіктер

Оқушыға мақсатқа жетудің әртүрлі жолдары ұсынылуы керек.

Жоғары нәтижені күту

Барлық оқушыдан сапалы жетістік күту — жүйелік ұстаным.

Мақсатқа бағытталған жоспарлау

Оқыту үдерісі белгіленген нәтижелерге қарай құрылады.

«Оқушылардың нәтижелері» нені білдіреді?

Біріншіден, бұл — оқушы мектепте оқу барысында дамытуы тиіс нақты білім, түсінік, біліктілік, құндылықтар мен қабілеттер.

Екіншіден, бұл — жүйе немесе ұйым деңгейіндегі көрсеткіштер: тест нәтижелері, курсты аяқтау деңгейі, үлгерім динамикасы және басқа мониторингтік индикаторлар.

Халықаралық сарапшылардың пікірінше, нәтижеге бағытталған оқыту — білім беру саясаты мен тәжірибесінде іргелі бетбұрыс: назар «мектеп не береді» немесе «мұғалім нені оқытады» дегеннен гөрі, «оқушы нені меңгеріп шығады?» деген сұраққа ауысады.

Күтілетін нәтижелер: тұлғалық және әлеуметтік құзыреттер

Нәтижеге бағытталған тәсілдің өзегі — күтілетін нәтижелерді құзыреттер түрінде айқындау. Оқушы өз мүмкіндіктері мен қызметін нақты жоспарлап, мақсат пен болашақ арасындағы байланысты көре алуы, ар-намыс сезімін сақтауы, өз әрекеті мен өмірі үшін жауапкершілік алуы маңызды.

Оқушының күтілетін қабілеттері

Отбасында және қауымда әлеуметтік рөлдерді орындай алу.
Өз халқының мәдениетін және әлем мәдениеттерінің көптүрлілігін түсіну, бағалау; толеранттылық пен рухани келісімді ұстану.
Саяси жүйені түсіну, әлеуметтік оқиғаларға баға беру, демократиялық құндылықтарға бағдарлану.
Жағдайды талдау, сыни бағалау және жауапты шешім қабылдау.
Қажетті ақпаратты табу, іріктеу және тиімді пайдалану.
Шығармашылық ізденіс дағдыларын дамыту.

НББ не үшін тартымды?

Оқу сапасын арттыруға бағытталады.
Барлық оқушыға жоғары нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін жағдайды күшейтеді.
Мектеп жүйесіндегі есеп беру мен жауапкершілік бөлінісін жақсартады.

НББ нәтижелі болуы үшін оқушы қол жеткізуі тиіс нәтижелерді әзірлеуге мектеп қауымының барлық мүшелері қатысуы қажет. Сонымен бірге, тең мүмкіндік пен әлеуметтік қолдау — НББ-дағы өзекті талаптардың бірі.

Іске асыру шарттары: «Баршаға арналған білім беру» ұстанымдары

2015 жылға дейін білім беруді дамыту тұжырымдамасын жүзеге асырудың нәтижелілігі көптеген факторларға тәуелді. Бағдарламаларды енгізумен қатар «Баршаға арналған білім беру» халықаралық құжатының идеологиясын ескерудің маңызы зор. Ондағы басты алғышарттар төмендегідей:

Оқушының әл-ауқаты

Денсаулығы жақсы, тамақтануы жеткілікті, оқуға ынтасы жоғары оқушы.

Мұғалім сапасы және әдістеме

Жақсы даярланған оқытушы және тиімді оқыту әдістері.

Ресурстар

Тиісті жабдықтар мен сапалы оқу материалдары.

Оқу бағдарламасының өзектілігі

Оқытушы мен оқушы тәжірибесіне сүйенген, оқу жергілікті тілде іске асатын мазмұнды бағдарлама.

Қамқор орта

Тек оқуға ықпал ететін емес, мейірімділік, денсаулық сақтау және қамқорлықпен сипатталатын оқу ортасы.

Қорытындылай келе, нәтижеге бағытталған білім беру мұғалім мен әдістемелік құрылымдардың рөлін қайта пайымдауды талап етеді. Бұл — педагог кадрлардың біліктілігін арттырумен ғана шектелмей, кәсіби ұстанымдарды терең түсінуді, бағалауды және тұрақты жаңартуды қажет ететін жүйелік өзгеріс.