Құқықтық ұғым және оның мәні
Құқықтық ұғым және оның мәні
Құқық — ең маңызды әрі ең күрделі қоғамдық құбылыс ретінде түсінілетін философиялық категория. Сондықтан оны бірнеше қырынан қарастыру қажет.
Субъективтік мағына
Субъективтік тұрғыдан құқық белгілі бір тұлғаның мүмкіндігін, әрекет еркіндігін білдіреді. Мысалы: білім алу, еңбек ету, демалу, өмір сүру, қорғану құқықтары.
Объективтік мағына
Объективтік мағынадағы құқық — нормативтік құқықтық актілерде белгіленген нормалардың жиынтығы.
Екі мағынаның байланысы
Субъективтік құқық объективтік құқықтың негізінде туындайды және тоқтатылады. Мысалы, 1999 жылғы 1 маусымнан бастап объективтік құқықтағы өзгерістерге байланысты ішкі істер органдары қызметкерлерінің қоғамдық көлікте тегін жүруге қатысты субъективтік құқықтары тоқтатылып, жеңілдіктер алынып тасталды.
Сонымен қатар құқық оқу пәні ретінде де қарастырылады (әкімшілік құқық, азаматтық құқық, еңбек құқығы және т.б.). Кей жағдайларда құқық объективтік және субъективтік мағыналардың біріктірілген ұғымы ретінде түсіндіріледі.
Жалпы анықтама
Жалпы алғанда, құқық — мемлекет белгілеп, мақұлдаған жалпыға міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормалардың) жиынтығы. Оның ерекшелігі — нормаларды сақтау мемлекеттің мәжбүр ету күшімен қамтамасыз етіледі.
Құқықтың түп негіздері мен принциптері
Құқықтың мәні Конституцияда және өзге заңдарда бекітілген негізгі бастаулар мен принциптер арқылы ашылады. Олардың қатарына мыналар жатады: халық билігі, меншіктің дамуы мен қорғалуы, демократизм, интернационализм, гуманизм.
Саяси биліктің халық атынан жүзеге асуы
Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық. Халық билікті тікелей және өз өкілдері арқылы жүзеге асырады.
Меншіктің дамуы, қорғалуы және субъектілер теңдігі
Бұл қағида мемлекеттің материалдық-техникалық базасын қалыптастырудың маңызды шарты. Конституцияда экономиканың мемлекеттік және жеке меншік нысандарына негізделетіні көрсетілген, ал мемлекет меншік субъектілерінің заң алдындағы теңдігін және азаматтар мен заңды тұлғалардың мүліктік құқықтарын қорғайды.
Демократизм
Демократизм азаматтық құқықтар мен бостандықтардың кең ауқымымен ұштасып, адамның мемлекеттік істерді шешуге қатысу құқығын заң жүзінде бекітуді білдіреді. Бұл принцип азаматтардың мемлекеттік істерді басқаруға қатысуы арқылы толық іске асады.
Қазақстан Республикасы қоғамдық бірлестіктердің Конституция мен заңдар шеңберінде мемлекеттік істерді басқаруға, заңдарды талқылау мен қабылдауға, сондай-ақ мемлекеттік және жергілікті деңгейдегі маңызды мәселелерді шешуге қатысуына кепілдік береді.
Интернационализм
Интернационализм — барлық ұлттар мен ұлыстардың саяси, шаруашылық және мәдени дамуындағы заң жүзіндегі әрі іс жүзіндегі теңдігін тану және оны құқықпен қамтамасыз ету. Республикада нәсіліне, ұлтына, тіліне және өзге де жағдайларға қарамастан құқықтар мен бостандықтардың теңдігіне кепілдік беріледі.
Қазақстан халқы Ассамблеясы — интернационалдық сипаттағы институттардың бірі.
Гуманизм
Гуманизм (лат. humanus) — адамды жеке тұлға ретінде тану, оның еркін дамуын және қабілеттерін көрсету құқығын мойындау. Бұл принцип адам қадір-қасиеті мен құқықтарын құрметтеуді, адамның игіліктеріне қамқорлық жасауды талап етеді.
Конституцияда әркімнің өмір сүруге құқығы бар екені, ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ екені, сондай-ақ ар-ождан мен абыройға қол сұғуға болмайтыны бекітілген. Сонымен бірге кінәлілік сот үкімімен дәлелденіп, үкім заңды күшіне енбейінше адам қылмыс жасады деп танылмайды — яғни күдік дәлелденгенге дейін айыпталушының пайдасына шешіледі.
Құқық пен мораль: өзара байланыс
Құқық пен мораль — әлеуметтік нормалардың түрлері ретінде ортақ мақсатқа қызмет етеді: әлемдік қауымдастықтың ажырамас бөлігі ретіндегі мызғымас Қазақ мемлекеттілігін нығайту.
Қазақстан құқығына моральдың жоғары принциптері тән. Қазіргі кезеңде мемлекеттің функциялары елеулі түрде өзгеріп, дамып келеді: негізгі бағыттар — нарықтық экономиканы қалыптастыру және либерал-демократиялық мемлекетті орнықтыру.
Мемлекеттің функциялары және оларды іске асыру
Мемлекет функциясы туралы әртүрлі көзқарастар бар. Кейбір тұжырымдар функциялардың көп өзгеріске түспейтінін айтып, мына түрлерін атайды: жалпы қоғамдық, әлеуметтік, таптық, ұлттық, ғылыми-техникалық, экологиялық, интернационалдық.
Жіктеудің тағы бір үлгісі
- Тұрақты және уақытша функциялар
- Негізгі және негізгі емес функциялар
- Заң шығару, орындау, қорғау функциялары
Кең таралған бөлу
Көптеген мемлекеттер функцияларды ішкі және сыртқы функциялар деп екіге бөледі. Қазіргі заманда бұл тәсіл кеңінен қолданылып жүр.
Орындауды қамтамасыз ету тетігі
Мемлекет функцияларының орындалуын мемлекеттік аппарат пен органдар қамтамасыз етеді: алдымен белгілі бір функцияны орындау үшін тиісті орган құрылады, ал бірнеше органдар функция мазмұнына қарай мемлекеттік аппаратты қалыптастырады.
Мемлекет қызметінің негізгі белгілері
- Қызмет жүйесі атқарылатын жұмыстардың мазмұны және қатынастар түрлері арқылы айқындалады.
- Функциялар сарапталып, жіктеліп, кешенді түрде жүзеге асырылады.
- Мемлекет қызметі қоғамдық ауқымда жүргізіледі; ол жекелеген аппарат қызметімен шектелмейді.
- Мемлекеттің атқаратын қызметін оны орындаудың әдіс-тәсілдерінен айыра білу қажет.
Орындау әдістері
Мемлекет қызметі әртүрлі деңгейде орындалады: жеке тұлғалар оны ерікті немесе еріксіз түрде орындайды; мемлекеттік органдар, бірлестіктер мен ұйымдар өз құзыреті шеңберінде іске асырады. Егер талаптар орындалмаса, орындату мәжбүрлеу тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі.
Құқық, саясат және экономика
Құқықтың мәнін сипаттауда оның саясатпен және экономикамен арақатынасын түсінудің маңызы зор. Құқық пен саясаттың мазмұны қоғамдағы өндірістік қатынастармен айқындалады; мемлекеттің саяси шараларының басты аспектілері құқықта көрініс табады.
Құқық көбіне экономикалық базистің қондырмасы ретінде қарастырылады: өмірдің материалдық жағдайы өзгерген сайын құқық та жаңарып отырады. Шаруашылық жүйесінің өзгеруіне байланысты заңдардың уақытылы түзетіліп, толықтырылуы — заңды құбылыс. Қоғамдық қатынастар дамыған сайын құқықтың рөлі де арта түсуі тиіс.
Конституциялық құқық: жетекші сала
Конституциялық құқық — Қазақстан Республикасының мемлекеттік және қоғамдық құрылысының негіздерін құрайтын қоғамдық қатынастарды, мемлекет пен жеке адамның қарым-қатынасын, принциптерін, сайлау жүйесінің негіздерін және халықтың қолындағы мемлекеттік билікті іске асыру тетіктерін реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Бұл — құқықтың жетекші саласы. Себебі оның басты қайнар көзі Конституцияның өзі болып табылады, ал оның нормалары өзге құқық салалары үшін бастапқы негіз қызметін атқарады.
Конституцияның тарихи маңызы
«Қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, осы Конституцияны қабылдаймыз» деген қағида Конституцияның қабылдануы ұлттық мемлекеттің дамуындағы маңызды кезең болғанын айқындайды әрі республикадағы саяси, экономикалық, әлеуметтік дамудың жинақталған тәжірибесін бекіте түсті.
Мемлекет және жеке адам: құқықтық мәртебе
Ата Заңда Қазақстан Республикасында адам құқықтары мен бостандықтары танылатыны және оларға кепілдік берілетіні көрсетілген. Мемлекет өз қызметін азамат пен қоғамның мүддесінде жүзеге асырады. Осыған байланысты қоғам мен жеке адам арасындағы қарым-қатынас мәселесіне айрықша мән беріледі.
Құқықтық мәртебе
Құқықтық мәртебе (лат. status — орын, жағдай) — Республика азаматының құқықтық жағдайы, яғни оның құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы.
Азаматтық
Республикадағы әрбір адам азаматтық алуға және оны өзгертуге құқылы. Азаматтық — адамның белгілі бір мемлекетке құқықтық тиістілігі; соған сәйкес оған мемлекеттің заңдары, азаматтық құқықтары мен міндеттері қолданылады. Азаматтық адамның тууына немесе Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдануына байланысты туындайды.
Ескерту
Бастапқы мәтін азаматтықты алудың негіздері туралы бөлімде аяқталмай үзіледі. Қажет болса, жалғасын жіберсеңіз, мәтінді бірізді құрылымға толық түсіріп беремін.