Ғылыми-техникалық революция және өндіргіш күштердің орналасуы
Ғылыми-техникалық революция: мәні және басталуы
Ғылыми-техникалық прогресс адамзат өркениетінің дамуына үздіксіз ілесіп отырады. Ал ғылыми-техникалық революция (ҒТР) — ғылым мен техниканың дамуында қоғамның өндіргіш күштерін түбірімен өзгертетін, сапалық тұрғыдан күрт ілгерілеу байқалатын тарихи кезең.
ҒТР-дің басталуы шамамен ХХ ғасырдың орта тұсына сәйкес келеді. Оны сипаттайтын белгілер сан алуан және ғылымға, техника мен технологияға, өндіріске, басқаруға қатысты барлық құрамдас бөліктерді қамтиды.
Негізгі айқындаушы белгі
ҒТР-дің басты әрі айқындаушы нышаны — ғылымның ерекше қарқынмен дамуы және оның тікелей өндіргіш күшке айналуы. Қазіргі ғылыми ашылыстар «ашылыстар индустриясына» ұласып, техникалық жаңарудың қуатты қозғаушысына айналды.
Білім беру мен ҒЗТКЖ: экономиканың жаңа өлшемі
Жапонияның ҒТР жетістіктерін өнеркәсіпке енгізудегі әлемге танылған табыстары білім беру жүйесінің жоғары деңгейде ұйымдастырылуымен және бұл салаға қомақты қаржы бөлінуімен тікелей байланысты. Елде ірі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жүргізетін 450 университет бар.
ҒЗТКЖ шығындарының шоғырлануы
Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық талдамаларға (ҒЗТКТ/ҒЗТКЖ) жұмсалатын қаражат ҒТР дәуірінде аса маңызды экономикалық көрсеткішке айналды. Мұндай шығындардың шамамен 85%-ы өнеркәсібі дамыған жетекші елдердің үлесіне тиесілі: АҚШ, Жапония, Германия, Франция және Ұлыбритания.
АҚШ-тың үлесі
АҚШ-та ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын қаржы көлемі Батыс Еуропа елдері мен Жапонияның жиынтық шығындарымен шамалас болып, бірқатар көрсеткіштер бойынша Ресейдің мұнайдан түсетін кірістерінен бірнеше есе асып түседі. Бұл — өндірістің техникалық деңгейі неге жоғары екенін түсіндіретін маңызды себептердің бірі.
Қазақстан үшін қорытынды
Қазақстан экономикасын ҒТР талаптары деңгейіне көтеру үшін ғылым мен техниканың дамуын жеделдетуге бағытталған шешуші шаралар қажет. Негізгі өзек — ғылыми әлеуетті өндіріс қажеттілігімен ұштастырып, инвестицияны ұзақ мерзімді технологиялық нәтижеге бағыттау.
Техникалық базаның түбірлі өзгеруі
Қазіргі ғылыми-техникалық революцияның екінші аса маңызды нышаны — өндірістің техникалық базасындағы түбірлі өзгерістер. Бұл өзгерістер электрондық есептеу техникасының (ЭЕМ) және роботтардың кең қолданылуынан, мүлде жаңа химиялық материалдардың жасалуынан, энергияның жаңа түрлері мен көздерінің ашылып, пайдаланылуынан көрінеді.
«Бастама буын»: бу машинасынан — ЭЕМ-ге
Өткен ғасырдағы өнеркәсіптік революцияның бастама «буыны» бу машинасы болса, қазіргі ҒТР-дің бастама «буыны» — ЭЕМ. «Микроэлектрондық революция» еңбек шығыны көп әрі қауіпті өндірістерде роботтарды кеңінен қолдану арқылы айқын көрініс тапты.
Технологияның жаңаруы
- қасиеттері алдын ала белгілі заттарды мақсатты түрде жобалау;
- химиялық синтез энергиясын өнеркәсіпте кең қолдану;
- аса жоғары температура мен жоғары қысым жағдайындағы процестер;
- лазерлік техниканың таралуы.
Басқарудың күрделенуі: ауқым және үйлестіру
ҒТР дәуірінде өндірісті басқару мәселесі ерекше мәнге ие болды: жүйелер күрделенді, ал басқару арнайы даярлықты талап ететін деңгейге көтерілді. Мысалы, «Аполлон» бағдарламасын жүзеге асыру барысында үйлесімді ретпен жұмыс істеуі тиіс 26 000 түрлі фирма қатысқан.
Ғылымды көп қажет ететін өндіріс және экспорт
Белгілі бір елдегі ҒТР деңгейі көбіне өнеркәсіптік өндірістегі ғылымды көп қажет ететін өнімнің үлесі арқылы бағаланады. Мұндай өнімдер прибор жасау, электротехникалық машина жасау, авиағарыштық өнеркәсіп сияқты салаларда өндіріледі.
Сыртқы саудадағы рөлі
Ғылымды көп қажет ететін өнім дамыған елдердің сыртқы саудасында барған сайын маңызды орын алып келеді. Бұл өнім экспортының 90%-дан астамы АҚШ, Жапония, Германия, Франция, Италия және Ұлыбританияның үлесінде.
Ел үшін басымдық
Еліміздің алдында тұрған аса маңызды міндеттердің бірі — экспорт құрылымында ғылымды көп қажет ететін өнімдердің үлес салмағын арттыру. Бұл ұзақ мерзімде технологиялық тәуелсіздік пен бәсекеге қабілеттіліктің негізін қалайды.
Дүниежүзілік шаруашылық құрылымының өзгеруі
ҒТР ықпалымен дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымында елеулі өзгерістер жүріп жатыр. Әлемнің жетекші елдерінің ғасырлар бойғы қуатының тірегі болған кейбір дәстүрлі салалардың рөлі төмендеп, керісінше ғылымды көп қажет ететін өнім шығаратын жоғары технологиялық салалар қарқынды өрлей дамуда.