КӨКІҰЛЫ ЕСЕТ
Көкіұлы Есет (1667–1749): жоңғарға қарсы күресте есімі танылған батыр
Көкіұлы Есет (1667–1749) — қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресінде елге кеңінен танылған әйгілі батырлардың бірі. Ол Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіретін тама руынан шыққан.
Есет — Кіші жүздің атақты батыры Бөкенбайдың күйеу баласы. Әбілқайыр хан Ресейге қосылу мәселесін көтерген кезеңде Бөкенбай ханның жанында болып, Кіші жүз бен Орта жүздің Ресей патшасының қоластына өтуіне белсенді атсалысқан тұлғалардың қатарында аталады.
Әкесі Көкі батыр және ерлік дәстүрі
Есеттің әкесі — Базарқұлұлы Көкі. Ол да өз дәуірінде аты шыққан батыр болған. Жауға қаймықпай, тура шабатын мінезіне бола «Таймас батыр» атанғаны айтылады.
Тарихи деректердегі көрінісі
Тарихшылардың жазуынша, Салқам Жәңгір хан жоңғардың Батыр қоңтайшысының 50 мыңдық әскеріне 600 жауынгермен қарсы тұрған шақта, көмекке келген Жалаңтөс баһадүрдің 20 мыңдық қолының ішінде Көкі батыр да болған. Сол ұрыста оның шеп бұзып, зор ерлік көрсеткені айтылады.
Есеттің қалыптасуы
Жауынгерлік дәуірде дүниеге келіп, күреспен есейген замандастары секілді Есет те ел қорғау ісіне ерте араласады. Жеке ерлігімен көзге түсіп, батыр атанады.
Тәуке хан тұсындағы жорықтар және батаның мәні
Тәуке хан дәуіріндегі жеңісті шайқастарда Есет батыр Кіші жүз қолын бастап шығады. Аңыз-әңгімелердің бірінде, найзагерлігімен ерекше көзге түскен Есетке риза болған Тәуке ханның кейін шақырып алып бата бергені айтылады.
«Айбатың аса түссін, найзаң мұқалмасын, ел намысы тұздығың болсын».
Бұланты мен Аңырақай: тарихи бетбұрыстардағы орны
Бұланты шайқасы
«Ақтабан шұбырындыдан» кейін ел болып бірігіп, жоңғарларға алғашқы алапат соққы берген Бұланты шайқасына Есет батыр да қатысады. Бұл жеңіс еңсесі түскен халықтың рухын көтерген маңызды кезеңдердің бірі ретінде бағаланады.
Аңырақай соғысы
Тарихи бетбұрыс жасаған Аңырақай соғысында ол Кіші жүз құрамының туын көтерген атойшы болғаны айтылады. Бұл дерек оның әскер ішіндегі беделі мен жауапкершілігін аңғартады.
Әбілқайыр ханмен байланысы және Ресеймен қатынас
Есет батырдың кейінгі өмірі Әбілқайыр ханның саясатымен тығыз байланысты. Ол ханның жанында болып, ақыл-кеңес береді, хан мен халық арасындағы түсініспеушіліктерді жұмсартып, дәнекер болуға ұмтылады.
Қиын кезеңдегі тірек
Ресей патшасының қоластына өту қарсаңында хан басына төнген қауіп-қатерді сейілтуге Есет батыр белсенді араласады.
Ірі тұлғалармен бірлестік
Бұл істе ол сол дәуірдің ірі қайраткерлері — Бөгенбай мен Жәнібек батырлармен бірлесе әрекет етіп, Әбілқайыр ханға елеулі қолдау көрсеткені айтылады.
«Тархан» атағы
Ресеймен қарым-қатынасты жақсартудағы еңбегі үшін патша үкіметі 1743 жылы оған «тархан» атағын берген.
Өмірінің соңы
Есет батыр 82 жасында өз атамекенінде, табиғи ажалмен дүниеден қайтыс болған.
Оның ғұмыры — жорық пен елдік мүдде тоғысқан дәуірдің көрінісі, ал есімі халық жадында жоңғар шапқыншылығына қарсы күреспен сабақтасып сақталды.