Шарт ұғым және оның түрлері
Шарт ұғымы және оның түрлері
Шарттық қатынастарды кездейсоқ қатынастар ретінде түсінуге болмайды. Олардың табиғаты мен мазмұны қоғам өмірінің материалдық жағдайларымен тығыз байланысты. Қазақстанда шарттық қатынастар нақты шаруашылық жүйесімен айқындалады.
Нарықтық экономика жағдайында шаруашылық қатынастарының негізгі реттеушісі ретінде азаматтық-құқықтық шарттар кеңінен қолданыла бастады. Бүгінде кәсіпкерлік қызметтің жаңа субъектілері пайда болуына байланысты жоспарлы шарттардың орнын тараптардың еркі айқын көрінетін еркін нысандағы шарттар басып келеді.
Негізгі анықтама
Азаматтық-құқықтық шарт — тәуелсіз тауар өндірушілер мен таратушыларға тауар-ақша айналымында барабарлық (эквиваленттік) және өтемдік қағидаттарды толық жүзеге асыруға мүмкіндік беретін негізгі құқықтық нысан.
Шарт — азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту және тоқтату туралы екі немесе одан да көп адамның келісімі.
Шарттың құқықтық мәні
Шарт тиісті шарттық міндеттемелік құқық қатынастарының туындауына негіз болатын заңды факт ретінде танылады. Сонымен бірге «шарт» дегенде тараптардың құқықтары мен міндеттері көрсетіліп, тиісті тәртіппен ресімделген құжат та түсінілуі мүмкін.
Шарт пен мәміле
- Кез келген шарт — мәміле.
- Алайда әрбір мәміле әрдайым шарт бола бермейді.
- Екіжақты немесе көпжақты келісімдер туралы сөз болғанда, бұл ұғымдар бір мағынада қарастырылуы мүмкін.
- Мәміле кей жағдайларда біржақты болуы мүмкін (мысалы, заң бойынша өсиет қалдыру).
Шарт пен міндеттеме
Шарт ұғымы міндеттемеден де ажыратылады: шарт — заңды факт, ал міндеттеме — азаматтық-құқықтық қатынас.
Құқық қатынасы ретіндегі міндеттеме шарттан, сондай-ақ Азаматтық кодекстің 7-бабында көрсетілген өзге негіздерден де туындауы мүмкін.
Тараптар және шарттардың жалпы жіктелуі
Шарттағы тараптар ретінде азаматтар да, ұйымдар да қатыса алады. Шарттар әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі.
1) Құқықтар мен міндеттердің бөлінуіне қарай
Біржақты шарт
Тек бір тарапта құқықБіржақты шартта тараптардың бірі тек құқықтарға, ал екіншісі тек міндеттерге ие болады.
Мысал: заем шарты
Заем беруші заем алушыдан ақша сомасын немесе сондай түрдегі және сападағы заттардың тең санын қайтаруды талап етуге құқылы, ал заем алушының негізгі міндеті — оларды қайтару.
Өзара шарт
Екі тарапта да құқық/міндетӨзара шартта екі тарап та құқықтарға да, міндеттерге де ие болады. Мұндай шарттарға тауар жеткізілімі, сатып алу-сату және басқа да шарттар жатады.
Мысал: сатып алу-сату шарты
Сатушы сатып алушыға затты беруге міндетті және төлемді талап етуге құқылы; сатып алушы затты талап етуге құқылы және келісілген соманы төлеуге міндетті.
Өзара шарттың ерекшелігі: егер заңда, шартта немесе міндеттеменің мәнінде өзгеше көзделмесе, тараптар міндеттемені бір мезгілде орындауға тиіс (АК 284-бап).
2) Шарттың жасалу тәсіліне қарай
Консенсуалды шарт
Тараптар барлық мәнді талаптар бойынша келісімге келген сәттен бастап жасалды деп есептеледі.
Нақты шарт
Келісімге қол жеткізуден бөлек, затты немесе ақшаны беру (өткізу) сияқты нақты іс-қимылдың жасалуын талап етеді.
Мысалы, заем шарты және кейбір өзге шарттар осы тәсілмен жасалуы мүмкін.
Қысқаша түйін
- Шарт — құқықтар мен міндеттерді айқындайтын, өзгертіп немесе тоқтататын көпжақты келісім және заңды факт.
- Шарт мәміленің бір түрі, бірақ мәміле әрдайым шарт бола бермейді.
- Шарттар құқықтар мен міндеттердің бөлінуіне қарай біржақты және өзара, ал жасалу тәсіліне қарай консенсуалды және нақты болып бөлінеді.