Дамудың ертеңгі күніне бағдарлану
Даму қалай жүреді және психологиялық заңдылықтар қалай көрінеді?
Бұл сұрақтардың мәнін Л.С. Выготскийдің кіші жас оқушыларын оқыту мен дамудың арақатынасы туралы психологиялық тұжырымдамалары негізінде айқындауға болады. Выготский жалпы дамуды тіл, ойлау, сезім сияқты психиканың өзара байланысты салалары арқылы қарастырып, дамудың екі аймағы туралы негізгі идея ұсынды:
Актуальды даму аймағы
Бала игеріп алған білім, білік, дағды жүйесін және солардың негізінде танымдық міндеттерді өздігінен шеше алатын деңгейін білдіреді. Яғни бүгінгі қол жеткізген деңгей — ертеңгі дамудың іргетасы.
Ең таяу даму аймағы
Бала өздігінен әлі орындай алмайтын, бірақ ересектердің көмегімен немесе бірлескен әрекет барысында меңгере алатын біліктер аумағы. Бұл — баланың «ертеңгі күні».
Қолайлы орта жағдайында бала ерте ме, кеш пе өз «ертеңгі күніне» өздігінен енеді. Ал арнайы ұйымдастырылған, мақсатты педагогикалық әрекеттер жағдайында даму әлдеқайда жылдамдайды: оқу барысында ең таяу даму аймағы актуальды даму аймағына ықпал етіп, бала біртіндеп жаңа білім мен дағдыларды иеленеді, сөйтіп дамудың жаңа сатысына көтеріледі. Соның өзінде келесі ең таяу даму аймағы пайда болады.
Бұл үдерісті көкжиекпен салыстыруға болады: жақындаған сайын алыстай береді. Дегенмен айырмашылығы бар: көкжиек шексіз шегінсе, ал актуальды даму аймағы бала ержеткен сайын ең таяу даму аймағына барған сайын жақындай түседі, ал кейбір білік пен дағды толық қалыптасып, аяқталады.
Оқыту мен дамудың байланысы: «кешегі күн» және «ертеңгі күн»
Оқыту мен дамудың арақатынасы мәселесін дұрыс шешу — дамудың екі аймағын дұрыс түсінуге тікелей байланысты. Оқушының меңгергені — оның кешегі табысы. Дамудың аяқталған циклдеріне ғана сүйенген оқыту ерекше табысқа жеткізе бермейді: балаға бәрі оңай болатын оқу қызықсыз болып, ілгерілеу сезімін тудырмайды.
Қарқынды даму оқыту актуальды деңгейден озып, ең таяу даму аймағында тұрған күштерге «қозғау салған» жағдайда ғана мүмкін.
«Педагогика бала дамуының кешегісі емес, ертеңгі күніне бағдар ұстауы тиіс. Сонда ғана ол оқыту процесінде ең таяу тұрған аймақтағы даму процесіне тіршілік тынысын дарыта алады.»
«Балалық шақта дамудан ілгері тұрып, оны үнемі алға жетелеп отыратын оқыту ғана жақсы.»
Выготскийдің ойынша, оқушы тек қазіргі игерген білім-дағдыларының деңгейінде ғана емес, ең алдымен дамуға бейімделген мүмкіндіктерінің деңгейінде тұрады. Оқушының ертеңгі күнін айқындайтын да — осы мүмкіндіктер.
«Оқыту ең таяу тұрған аймақ анықтайтын кезең аясында жүзеге асқанда ғана неғұрлым жемісті болмақ.» (Л.С. Выготский, 252-бет.)
Тіл дамыту жаттығулары: қиындықтың өлшемі және мағына сезімі
Егер тіл дамыту жаттығулары баладан ешқандай күш-жігерді талап етпесе, онда олар жағымды эмоция да тудырмайды. Себебі бала ілгерілеуді, мүмкіндіктерін толық жұмылдырып «өсу» сезімін бастан кешірмейді. Нәтижесінде жаттығуды орындамау ықыласы пайда болып, оқудың мән-мағынасы әлсірейді.
Танымдық жайсыздық неліктен пайда болады?
Танымдық қызметтің мақсатсыздығынан туатын психологиялық жайсыздық — дәл сол қиыншылық келтіретін кедергі. Ал ең таяу даму деңгейіне сай келетін міндет, керісінше:
- танымдық күш-жігерді, ерікті және жаңа тәсілдерді іздестіруді талап етеді;
- пісіп-жетілген, әрекетке дайын функцияларды күшейтеді;
- мақсатқа ұмтылуды, шешу тәсілдеріне дағдылануды және шамасы келетін қиындықты жеңу тілегін оятады.
Сондықтан тіл дамыту үдерісі жалпы оқу үдерісінің өзі сияқты мәжбүрлеу емес, қайта «білмеуден білуге қарай» жүретін, қанағаттану сезімін тудыратын қозғалыс ретінде қабылдануы тиіс.
Екі аймақты дұрыс анықтау: мұғалім үшін негізгі қиындық
Нағыз педагогиканың міндеті — баланы өзінің ертеңгі күніне бағдарлау. Алайда ең басты қиындық — актуальды және ең таяу даму аймағын дәл анықтау.
Дербестік — өлшем
Жекелеген оқу міндеттерін орындауда оқушының дербестігі өлшем бола алады:
Өз бетінше орындай алса — бұл дағды мен қабілет актуальды даму аймағында.
Ересектің көмегінсіз орындай алмаса — тірек болатын механизмдер әлі пісіп-жетілмеген, яғни ең таяу даму аймағында.
Ересек көмектессе де орындай алмаса — қажетті функционалдық күштер ең таяу даму аймағынан тыс жатыр деп қарастыруға болады.
Оқушының мүмкіндіктерін анықтау мұғалімнің шеберлігіне, дер кезінде көмек беруіне және оқушымен ынтымақтастық қарым-қатынас орната білуіне тікелей байланысты.
Ынтымақтастық: жоғары интеллект деңгейіне көтерілу тетігі
«Ынтымақтастық арқылы, біреудің көмегімен оқушы әрқашан көп нәрсе істеп, дербес жұмыс істеуге қарағанда едәуір қиын есептерді шығара алады... Ынтымақтастық арқылы бала неғұрлым күштірек және ақылдырақ болып шығады, өзі шешетін интеллектуалдық қиыншылықтардың деңгейі жөнінен жоғары көтеріледі. Бүкіл оқыту психологиясы үшін негіз болатын нәрсе — ынтымақтастық арқылы жоғары интеллектуалдық сатыға көтерілу мүмкіндігі, баланың қолынан келетінінен қолынан келмейтінге өтудің мүмкіндігі болып табылады.»
Демек, бастауыш сыныпта оқытудың басты міндеті — баланың ішкі күштері мен мүмкіндіктерін дамытуға қажетті жағдайларды қамтамасыз ету. Мұндағы басты нәрсе — оқылатын пән мазмұнының өзі ғана емес, осы үдерісте жандана түсетін күштердің дамуы.
Оқу материалының рөлі және педагогтың «жалғастырушы» қызметі
Психиканың барлық салаларын нысаналы дамыту нақты оқу материалысыз мүмкін емес: оқу материалы балаға сырттан ұсынылады, мазмұны алдын ала анықталған. Осы мағынада оқу үдерісінде белгілі бір деңгейде «мәжбүрлеу» сипаты да бар: мүмкіндіктерді әрекетке келтіріп, қалыптасуын басқару үшін оқушы қажетті білімдер мен дағдыларды меңгеруі тиіс.
Материал қандай болуы керек?
Оқу материалы:
- бір жағынан баланың актуальды даму деңгейіне сай келуі;
- екінші жағынан одан біршама алшақ болуы, яғни күрделілігі жөнінен асып түсуі тиіс.
Егер ұсынылған оқу-танымдық міндеттер баланың бар дағды-білігіне дәл тең болса, онда олар әрі қарай дамуға серпін бермейді. Ал шамадан тыс ауыр материал да нәтиже бермейді, өйткені бала оны өздігінен жұмылдырып, меңгеруге бағыттай алмайды.
Осы жерде педагогтың оқушы мен оқу материалы арасындағы жалғастырушы қызметі айрықша мәнге ие. Егер оқыту баланың ішкі күштерінің даму деңгейін ескермей, тым жеңіл немесе тым күрделі материал ұсынса, онда оқушының білімге деген теріс көзқарасы қалыптасуы мүмкін.
Қорытынды: тіл дамытуда басты бағдар
Мұғалім тіл дамыту жаттығуларын ұйымдастырмас бұрын оқушының актуальды даму аймағы мен ең таяу даму аймағын анықтауы қажет. Осы деңгейлерге сай келетін танымдық міндеттер:
- танымдық күш-жігерді оятады;
- жаңа әдіс-тәсілдерді іздестіруге итермелейді;
- ынтымақтастық арқылы интеллектуалдық мүмкіндіктерді жоғары деңгейге көтереді.
Оқыту психологиясының өзегіндегі ынтымақтастықты шебер ұйымдастыру нәтижесінде оқушының интеллектуалдық қабілетін дамыту — негізгі нысана болып қала береді.