Қазақша рефераттар

КӘСІПКЕРЛІК ТӘУЕКЕЛ

Құрманбаев С. Қ., Әділбеков М. Т. «Кәсіпкерлік» (оқулық) — Семей, 2010

Бұл жазба оқулықтың мазмұнын ықшам түрде таныстырып, кіріспе мен алғашқы тақырыптардың негізгі ойларын редакциялық тұрғыдан түзетіп, біріздендіріп береді.

Мазмұны (қысқаша құрылым)

Оқулық кәсіпкерліктің мәнінен бастап, ұйымдастыру нысандары, мемлекеттік реттеу, жоспарлау, мәмілелер, мемлекеттік және шағын кәсіпкерлік, өндірістік, коммерциялық, қаржылық, инновациялық және консалтингтік кәсіпкерлік бағыттарын, тәуекел, бәсекелестік, құпияны қорғау, қаржыландыру, талдау мен бағалау, сондай-ақ кәсіпкер этикасы мен іскерлік қатынасты қамтиды.

1-тарау. Кәсіпкерлік түсінігі және оның негізгі ұғымдары

  • Кәсіпкерліктің мәні
  • Экономикадағы кәсіпкерліктің орны
  • Кәсіпкерлік қызмет түрлері
  • Кәсіпкерді ынталандыру

2–19-тараулар. Негізгі бағыттар

  • Ұйымдастыру нысандары (Қазақстан және шетел)
  • Мемлекеттік реттеу және құқықтық негіздер
  • Өз ісін ұйымдастыру және жоспарлау
  • Коммерциялық мәмілелер
  • Мемлекеттік, шағын кәсіпкерлік
  • Өндірістік, коммерциялық, қаржылық кәсіпкерлік
  • Инновациялық және консалтингтік кәсіпкерлік
  • Тәуекел, бәсекелестік, құпияны қорғау
  • Қаржыландыру, талдау және бағалау
  • Этика және іскерлік қатынас

Кіріспе: кәсіпкерліктің қоғамдағы рөлі

Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік белсенді дамып келеді. Нарықтық экономика жағдайында кәсіпкер экономикалық үдерістің маңызды субъектісіне айналады. Өз мүддесін көздей отырып, кәсіпкер қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандырады: сұранысқа ие тауарлар мен қызметтерді өндіреді, жеткізеді, жұмыс орындарын құрады.

Негізгі шарт

Кәсіпкерлік жеке меншік пен еркін экономикалық қызмет сияқты жағдайлар қалыптасқанда қарқынды дамиды.

Құқықтық негіз

Қазақстанда кәсіпкерлікті реттеуге және дамытуға бағытталған заңдар мен нормативтік-құқықтық актілер жүйесі қабылданып, іске асырылуда.

Оқу қажеттілігі

Қазақ тіліндегі оқу әдебиеттері шектеулі болғандықтан, бұл құрал экономикалық мамандық студенттеріне және өз ісін ашқысы келетін жандарға практикалық көмек береді.

1-тарау: кәсіпкерлік ұғымы және негізгі түсініктер

1.1. Кәсіпкерліктің мәні

Кәсіп ету — жаңа істі бастауға, маңызды міндетті орындауға шешім қабылдап, әрекетке көшу. Әкімшілік-бюрократиялық үлгіден нарықтық жүйеге ауысу мемлекет реттеуші функцияларды сақтай отырып, экономиканың кәсіпкерлік моделін алдыңғы қатарға шығарды.

Кәсіпкерлік — жеке және заңды тұлғалардың пайда (табыс) табуға бағытталған, тәуекелге және мүліктік жауапкершілікке негізделген, өз атынан жүзеге асатын бастамашыл әрі еркін қызметі.

Іскерлік және ойлау мәдениеті

Кәсіпкерлік — іскерлік белсенділік өнері. Ол ең алдымен ойлау үдерісі: идеяны көру, оны нақты жобаға айналдыру, жоспарланған операциялардың бастапқы нүктесін дұрыс қою. Табыс деңгейі көбіне ойлау деңгейіне байланысты, ал «жолы болғыштық» көбіне дайындалған, үйренген адамға көмектеседі.

Кәсіпкердің басты міндеті

Кәсіпкердің өзі бәрін жеке орындауы шарт емес. Ең маңыздысы — ұйымдастыру, ұжымда шығармашылық атмосфера қалыптастыру және жаңа мүмкіндіктерді іске қосу. Сондықтан кәсіпкерлікті шаруашылық мінез-құлықтың ерекше түрі ретінде түсінген дұрыс.

Кәсіпкерлікке тән белгілер

  • Жоғары пайдаға ұмтылу — экономикалық ынталандырудың өзегі.
  • Тәуекелге баруға дайындық — белгісіздік жағдайында шешім қабылдау.
  • Жаңашылдыққа ұмтылу — өнім, технология, нарық немесе басқаруда жаңарту.
  • Ұйымдастырушылық қабілет — ресурстарды тиімді біріктіру және бақылау.

Нарықта өмір сүру шарты: үздіксіз жаңару

Қазіргі жағдайда кәсіпкерлік жаңашылдықсыз, шығармашылық ізденіссіз, бәсекелестікке бейімделусіз мүмкін емес. Өнімді тұрақты жаңартып, сапаны жоғары деңгейде ұстай алған кәсіпорын ғана ұзақ мерзімде өміршең болады.

Кәсіпкер кім?

ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес кәсіпкер — заңды немесе жеке тұлға ретінде заң аясында өз мүлкін пайдаланып, өз бастамасымен шешім қабылдап, тыйым салынбаған кез келген қызметті жүзеге асыра алатын тұлға. Әр кәсіпкер уақыт өте өз «шаруашылық тауашасын» (нишасын) табуы қажет.

Бизнес — табыс әкелетін кез келген іс. Ал кәсіпкерлік — сол бизнесті үнемі жетілдіріп, жаңа мүмкіндіктер арқылы дамытатын қозғалыс. Сондықтан олар туыс ұғымдар болғанымен, кәсіпкерлік көбіне ізденіс мінез-құлқымен ерекшеленеді.

«Төртінші фактор» идеясы

Классикалық экономикада өндірістің негізгі үш факторы — жер, еңбек, капитал. Экономист Иозеф Шумпетер кәсіпкерлікті өндірістің төртінші факторы ретінде қарастырып, оның рөлін жаңашылдық пен дамудың қозғаушы күші ретінде көрсетті.

Бұл көзқарас кәсіпкерлікті жеке фактор ретінде ғана емес, қалған факторлардың тиімділігін арттыратын белсендіруші күш ретінде түсінуге мүмкіндік береді.

Энциклопедиялық анықтама (ықшам)

Кәсіпкерлік (фр. entreprise) — азаматтардың бастамашыл, еркін қызметі; ол пайда немесе жеке табыс алуға бағытталады және өз атынан, мүліктік жауапкершілікпен (немесе заңды тұлға атынан — заңды тұлға жауапкершілігімен) жүзеге асырылады.

Теориялық негіз және көзқарастар эволюциясы

Кәсіпкерлік теориясының қалыптасуына Ф. Кенэ, А. Смит, Ж.-Б. Сэй, кейін И. Шумпетер, Ф. Хайек, А. Чаянов және басқа зерттеушілер үлес қосты. Кәсіпкер туралы түсінік уақыт өте кеңейіп, тәуекелден бастап жаңашылдық пен мүмкіндікті тиімді пайдалануға дейінгі қырларды қамтыды.

Кәсіпкердің функциялары

  • Шығармашылық: жаңа коммерциялық идеяларды ойлап табу және іске асыру.
  • Ресурстық: ақпарат, қаржы, еңбек және материал ресурстарын орналастыру.
  • Ұйымдастырушылық: ресурстарды тиімді біріктіру және қолданылуын бақылау.

А. Смиттің ойы (мағынасы бойынша)

Кәсіпкер өз мүддесін көздеп әрекет еткенімен, көптеген жағдайда қоғамға да пайда әкеледі: жеке табысты іздеу арқылы ол еріксіз түрде қоғамдық мүддені күшейтетін нәтижелерге жетелейді.

Тәуекел және жауапкершілік

Кәсіпкерлік — динамика. Оған тоқырау мен енжарлық тән емес. Кәсіпкер мақсатқа жетуге бағытталған күш пен құралдарды жұмылдырады, шығындар мен пайдадан айырылып қалу тәуекелін алдын ала бағалап, басқаруға ұмтылады.

Кәсіпкерлік субъектілері және алғашқы шешімдер

Субъектілер

Кәсіпкерлік субъектілері ретінде жеке тұлғалар немесе әріптестердің бірлестіктері (серіктестіктер, акционерлік қоғамдар, ассоциациялар, кооперативтер және т.б.) әрекет ете алады. Жеке кәсіпорындар тек отбасы еңбегіне сүйенуі де, жалдамалы еңбекті қолдануы да мүмкін.

Бастапқы (іргелі) шешімдер

Бастапқы шешімдер — ұзақ мерзімді, бір рет қабылданатын әрі кейін өзгертуі қымбатқа түсетін таңдаулар. Оларға қызметтің стратегиялық бағытын анықтау және өндірісті (немесе бизнесті) орналастыру орнын таңдау жатады.

Мақсат қоюдың үш тірегі

  • Мазмұн: қандай жағдайға жету керек және жету деңгейі қалай өлшенеді?
  • Көлем: мақсат шекті ме, әлде кеңейіп отыра ма?
  • Уақыт: мақсатқа қашан және қандай мерзім ішінде жету керек?

Орналасу орнын таңдаудың маңызы

Орналастыру орны дұрыс таңдалмаса, кейін оны ауыстыру күрделі, көп еңбекті және ірі шығынды талап етеді. Сондықтан орын таңдау — кәсіпорын құру мен кеңейтудегі ең жауапты басқарушылық шешімдердің бірі.

Негізгі ой (қорытынды тезис)

Кәсіпкерлік — үнемі жаңарып отыратын, тәуекел мен жауапкершілікке сүйенетін, қоғам игілігімен ұштасатын табысқа бағытталған тірі жүйе. Ол мүмкіндікті көруді, дұрыс шешім қабылдауды және ресурстарды тиімді ұйымдастыруды талап етеді.