Дамушы елдерге жалпы сипатама
Дамушы елдер: жалпы сипаттама
Әлемде шамамен 230 мемлекет бар. Солардың басым бөлігі — дамушы елдер: олар барлық елдердің шамамен 4/5 бөлігін құрайды және жер шары халқының 80%-ы осы елдерде тұрады.
Дамушы елдер қатарына, әдетте, Азия мемлекеттерінің көпшілігі (Жапония, Оңтүстік Корея және Израильді қоспағанда), Латын Америкасы және Африка елдерінің негізгі бөлігі (ОАР-ды қоспағанда) жатады.
Тарихи алғышарттар
Бұл елдердің экономикалық дамуы негізінен XIX ғасырдың соңы мен кейінгі кезеңдерде қарқын ала бастады. Көпшілігі ұзақ уақыт бойы отарлық тәуелділікте болып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ғана экономикалық жаңғыруға мүмкіндік алды. Әртүрлі кезеңдерде олар АҚШ, Жапония, Ұлыбритания, Испания және Канада сияқты мемлекеттердің ықпалында болған.
Экономиканың жиі кездесетін үлгісі
- табиғи ресурстарды шикізат ретінде сыртқа сату;
- шетелдік инвестиция тарту;
- ауыл шаруашылығы өнімдерін экспортқа шығару.
Көптеген дамушы елдерде жан басына шаққандағы табыс әлі де салыстырмалы түрде төмен. Экономиканы тұрақтандыру және өсуді жеделдету үшін олар халықаралық ұйымдарға мүше болып, сыртқы әріптестікке сүйенеді. XX ғасырдағы ғылыми-техникалық прогресс бірқатар елдердің өндірісті жаңғыртып, технологиялық секторды дамытуына жол ашты.
Дамушы елдердің көшбасшылары: Қытай мен Үндістан
Дамушы елдердің ішінде ең жоғары қарқынмен дамып келе жатқан мемлекеттер ретінде Қытай мен Үндістан жиі аталады. Екі ел де инвестиция тарту мен экспортқа бағдарланған өндірісті кеңейту арқылы экономикалық әлеуетін күшейтіп келеді.
Қытай
Қытай — Азиядағы ең ірі мемлекеттердің бірі. Халқы шамамен 1,5 млрд, тұрғындардың негізгі бөлігі елдің шығысында шоғырланған (шамамен 90%). Жер аумағының тек 7%-ы егіншілікке жарамды.
Соңғы ондаған жылда Қытай экономикасы ерекше жылдам өсті. Шетелдік инвестиция тарту бойынша ол АҚШ-тан кейінгі жетекші орындардың бірінде аталады. Шетел компанияларымен бірлескен өндіріс, экспортқа бағытталған индустрия және ауқымды инфрақұрылымдық саясат елдің экономикалық салмағын арттырды.
Қытай көмір өндіруде әлемдік деңгейде көшбасшылардың қатарында. Ауыл шаруашылығында күріш пен мақта өсіру дәстүрлі маңызға ие болса, өнеркәсіпте металлургия және өңдеу салалары дамыған. Негізгі экономикалық серпін көбіне техника, киім-кешек, аяқ киім және тұрмыстық тауарларды экспорттаудан байқалады.
Үндістан
Үндістан — Азиядағы маңызды экономикалық орталықтардың бірі болуды мақсат еткен мемлекет. Ол федеративтік құрылымға ие: 25 штат және 7 одақтық аумақтан тұрады. Бұрын Ұлыбританияның отары болып, тәуелсіздігін 1947 жылы алды.
Халқы шамамен 1 млрд. Мәтіндегі дерекке сәйкес, сауатсыздық деңгейі 52% деп көрсетіледі. Экономикасында ауыл шаруашылығының үлесі жоғары.
Үндістан әлемдік шай өндірісінде елеулі орын алады. Сонымен қатар қолайлы географиялық жағдайының арқасында арахис, қант қамысы, кофе, пальма өнімдері және басқа да тауарларды экспорттайды.
Елдің мәдени индустриясы да экономикалық факторға айналған: жылына 700-ден астам фильм түсіріліп, халықаралық нарыққа шығарылады. Туризм де бюджет кірісін арттыруға ықпал етеді.
Қытай мен Үндістанды дамушы елдердің көшбасшысы деудің негізгі себептері — инвестицияны көп тартуы және экономикалық өсімнің тұрақты болуы. Мәтіндегі бағалауға сәйкес, соңғы жылдары жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімі 2,7%-дан 6,2%-ға дейін артқан.
ТМД кеңістігіндегі және Қазақстандағы даму үрдістері
Кеңес Одағы құрамында болған, кейін тәуелсіздік алған бірқатар мемлекеттер (Қазақстан, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Грузия, Армения және т.б.) өтпелі кезеңнің қиындықтарын бастан өткерді. 1990-жылдардың басында экономикалық дағдарыс пен инфляция күшейіп, 1992 жылдан кейін көптеген елдер өз ұлттық валюталарын енгізе бастады.
Ресурстар мен инвестицияға сүйенген өсім
Бүгінде бұл аймақтағы экономикалық серпін көбіне металлургия, мұнай-газ секторы, ауыл шаруашылығы өнімдері және шетелдік инвестициялар есебінен қалыптасады. Кейбір мемлекеттер өзара ынтымақтастықты күшейту үшін аймақтық бірлестіктерді дамытты.
Қазақстан: қысқаша сипаттама
Қазақстан жер аумағы бойынша әлемде 9-орында. Халқы шамамен 15 млн, урбандалу деңгейі 53%.
Қазақстан 1992 жылғы 2 наурызда БҰҰ-ға мүше болды. «Қазақстан – 2030» стратегиясы аясында экономиканы көтеру бағыты белгіленді.
Елдің экономикасы бес ірі экономикалық ауданға сүйеніп дамиды. Негізгі бағыттар: тас көмір, мұнай, қара және түсті металдарды өңдеу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау.
Қазақстанның халықаралық саяси-экономикалық байланыстары жыл сайын нығайып келеді және ол Орталық Азиядағы салыстырмалы түрде ең дамыған мемлекеттердің бірі ретінде сипатталады.
Латын Америкасы: туризм және экспорттық мамандану
Латын Америкасындағы бірқатар дамушы елдерде экономиканың маңызды бөлігі ауыл шаруашылығына, цитрус дақылдарына және туризмге сүйенеді. Аймақта ең қарқынды дамып жатқан мемлекеттердің бірі ретінде Бразилия жиі аталады.
Бразилияның артықшылықтары
Географиялық орнының қолайлылығы мен табиғатының әсемдігі туризмді күшейтеді: кей маусымдарда туристер саны жергілікті тұрғындар санымен шамалас деңгейге жетеді. Сонымен қатар Бразилия кофе өндіру және оны экспорттау бойынша әлемдегі жетекші елдердің қатарына кіреді.
Сыртқы серіктестік
Аймақтағы көптеген мемлекеттер дамыған елдермен экономикалық әріптестік орнатып, технология, қаржы және нарыққа қолжетімділік арқылы өсімге қол жеткізуге ұмтылады. Мәтінде АҚШ пен Канада сияқты елдердің ықпалы мен қолдауы ерекше аталады.
Дамушы елдердің негізгі экономикалық бағыттары
Дамушы елдер экономиканы жақсарту және дамыған мемлекеттер қатарына қосылу үшін жаһандық бәсекеге белсенді араласады. Негізгі басымдықтар — қолда бар ресурстарды тиімді пайдалану, әлемдік танымал компаниялармен серіктестік орнату және экспорттық өндірісті кеңейту.
Әртүрлі экономикалық саясаттың нәтижесінде дамушы елдердің жиынтық ЖІӨ өсімі соңғы жылдары шамамен 2% деңгейінде артқаны айтылады. Бұл дүниежүзі халқының өмір сүру жағдайы біртіндеп жақсарып келе жатқанын көрсететін белгілердің бірі ретінде қарастырылады.