Әдеби аударма ғылымының тарихы
Аударма: таным мен тәрбиенің, халықтар арасындағы байланыс құралы
Аударма — өмірді танытатын, білім тарататын, тәрбие беретін құрал ғана емес; ол халық пен халықты қауыштырады. Бейнелі сөзбен айтсақ, аудармашы — халықтарды таныстырып, достастыратын дәнекер.
Негізгі қызметі
Таным, білім, тәрбие тарату; мәдени тәжірибе алмасу.
Қоғамдық маңызы
Халықтардың идея алмасуына, өзара түсінісуіне жол ашу.
Дәлдік пен еркіндік: аударма принциптерінің өзгеруі
Аудару принципі мен аударманың дәлдігі туралы түсінік уақыт озған сайын өзгеріп отырады. Орта ғасырларда әріпшілдік, сіреспе (сөзбе-сөз) аударма басым болды. Кейін жаңғыру дәуірінде, XVII–XVIII ғасырларда еркін аударма кең тарады. Одан соң әдебиет әлемінде балама аударма ұғымы орныға бастады.
Еркіндік керек, бірақ тілдің өз заңы бар
Шынайы шығармашылыққа еркіндік қажет. Дегенмен тіл — аяғынан тұсауын алған аттай бірден құйғыта жөнелмейді: ол морфологиялық, орфографиялық, синтаксистік ережелерге бағынады. Сондықтан аударма — күрделі мәселе, оған қойылатын талап пен талғам да жоғары.
Балама аударма деген не?
Балама аударма — көріксіз көшірме емес. Оның міндеті — түпнұсқаның эмоциялық, эстетикалық, стильдік ерекшеліктерін екінші тілде толық мүсіндеу. Бұл тұста «мағына» ғана емес, шығарманың тынысы, ырғағы, ішкі әуені де сақталуы керек.
Мағына
Ой өзегін дәл беру, бұрмаламау.
Әуез бен ырғақ
Өлеңдегі музыкалылық пен интонацияны жоғалтпау.
Көркемдік
Бейнелеу құралдарын өз тілінің табиғатына сай жаңғырту.
Абай мектебі: түпнұсқаның «қан тамырын» табу
Балама аударманың жарқын үлгілерін қазақ поэзиясынан алдымен Абайдан көреміз. Ұлы ақын аударған Пушкин, Лермонтов, Крылов шығармаларының төл туындымыздай халық жадында орнығуы — аударма өнерінің құдіретін танытады.
Гете — Лермонтов — Абай: бір өлеңнің үш тынысы
Абай «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңін Лермонтов арқылы Гетеден аударған. Абайдың аудармашы ретіндегі сезімталдығына таң қалмасқа болмайды: орыс өлеңі арқылы неміс өлеңінің тіршілік тынысын тап басуы — сирек шеберлік.
Лермонтов нұсқасы (орысша)
Горные вершины Спят во тьме ночной; Тихие долины Полны свежей мглой; Не пылит дорога, Не дрожат листы... Подожди немного, Отдохнешь и ты.
Абай нұсқасы (қазақша)
Қараңғы түнде тау қалғып, Ұйқыға кетер балбырап. Даланы жым-жырт, дел-сал ғып, Түн басады салбырап. Шаң шығармас жолдағы, Сілкіне алмас жапырақ. Тыншығарсың сен дағы, Сабыр қылсаң азырақ.
Лермонтов «тау шыңдары ұйықтайды» деген ойды береді. Абай болса «тау қалғып, ұйқыға кетер балбырап» деп, «тыныштық» әсерін күшейтеді: әуелі қалғу, содан кейін балбырап ұйқыға батуды көрсетеді. Өлең оқырманды маужыратып, тыныштыққа бөлейді — тұтас көркемдік дәл осылай сомдалады.
Көркем аударманың өлшемі
Өзге тілдің табиғаты мен тынысын тарылтпай, өз рухын өшірмей, мағынасын бәсеңдетпей, шығарманы ана тілдің табиғатына аялап әкелу — көркем аударма деп танылады.
Сөзбе-сөз аудармаға сын және шеберлік өлшемі
Сәкен Сейфуллин сөзбе-сөз аударманы әділ сынаған. 1914 жылы «Айқапта» басылған «Манап» драмасы туралы: «Қазақшаға аударғанда сөзбе-сөз аударыпты. Соның үшін сөздерінің тәртібі нағыз қазақша болып шықпаған» дейді.
Үш түрлі нәтиже
- Біреу дәл аударады, бірақ көркемдік жетіспейді.
- Екінші біреу түпнұсқадан аздап ауытқығандай көрінгенімен, оқырманға ұнайды: себебі негізгі қасиеттерін сақтайды.
- Үшіншілері тым лағып кетеді — бұл кезде түпнұсқамен рухани байланыс үзіледі.
Корней Чуковскийдің түйінімен айтқанда, С. Маршак секілді шеберлердің мықтылығы — «әріпті әріппен емес, юморды юмормен, көркемдікті көркемдікпен» жаңғыртуында.
Әуезов аудармасындағы дәл табылған етістік
Мысалы, Мұхтар Әуезов Шекспирдің «Асауға тұсау» комедиясындағы бір репликадағы «…менің атым шаршады, ал мырза мен ханым құлап қалды» деген мазмұнды: «Ең әуелі мәлім етейін, менің атым болдырып, мырза мен әйел жалп етісті» деп береді. Мұндағы «жалп етісті» етістігі көріністің қимыл динамикасын тірілтіп, көзге елестетіп жібереді.
Нақыл сөздер аудармасы және алғашқы бастау
Нақыл сөздерді өзге тілдерден, әсіресе орыс тілінен қазақшаға аудару XIX ғасырдың екінші жартысынан басталғандай. Ыбырай Алтынсарин 1879 жылы Орынборда басылған «Қазақ хрестоматиясына» бірнеше прозалық мысалдарды аударып енгізді. Солардың ішінде мына секілді нақылдар кездеседі:
- «Не нәрсенің де құр сыртына қарап қызықпа, жылуы ішінде болар».
- «Жинақтылық сараңдыққа қосылмайды».
- «Тар жерде жолдасын тастап қашатын достармен жолдас болма».
Алтынсарин аудармасы — қазақтағы алғашқы көркем аударманың бастау бұлақтарының бірі.
Аудармашыға қойылатын басты талап: стильдік даралық
Аудармаға қойылатын басты талап — автордың стильдік өзіндік қолтаңбасын сақтау. Адамдардың келбет-бітімі, жүріс-тұрысы бір-біріне ұқсамайтыны сияқты, сөз саптау машығы да әртүрлі. Демек, аудармашы сол ерекшелікті айыра білуі керек.
Аударма — мамандық қана емес, өнер
Өнерге өміріңді арнағанда ғана өнімді еңбек туады. Сондықтан «жүрдім-бардым», атүсті айналысу мақал-мәтел мен қанатты сөздерді аудару ісін ілгері бастырмайды, аударма мәдениетін де көтермейді. Бұл іске бірыңғай берілген, белсене, құлшына, жүрек әмірімен жұмылған аудармашылар қажет.
Қандай сөз болса да, кілтін тапса, қазақшаға аударуға болады.
Аударма теориясын зерттеудегі қиындықтар
Аударма теориясы, соның ішінде қазақ аудармасының теориясы да — жас ғылым: енді ғана қалыптасу дәуірін бастан кешіп отыр. Сондықтан қазақ аудармасының толыққанды тарихы да жүйелі түрде жазылып болған жоқ. «Заттың тарихы жоқ жерде — заттың теориясы жоқ; ал заттың теориясы жоқ жерде, оның тарихы туралы сөз қозғау да қиын» деген ойдың астары осы.
Тарих пен теорияның өзара байланысы
Қазақ тілінің тазалығын сақтау, аударылған еңбектердің оқырманға түсінікті болуы туралы XVIII–XIX ғасырлар мен XX ғасырдың бас кезіндегі оқымыстылар пікір білдірген. Кейін аударма ұлттық мәдениеттің, әдебиет пен публицистиканың құрамдас саласы ретінде өрістеген сайын, оның теориясы, тарихы және шеберлік мәселелері жөнінде келелі тұжырымдар айтыла бастады: жинақтар, мақалалар, жеке зерттеулер жарияланды.
Белинскийдің қағидасы және аударманың мақсаты
В. Г. Белинский бір кезде: «Орыс тіліне аударылған шығарма — орыс әдебиетінің туындысы» деген. Бұл ой аударманың басты мақсатын да ашады: халықтардың бір-бірімен танысуы, идея алмасуы, сол арқылы әдебиеттердің гүлденіп өсуі. Ақыл-ой өрісінің үздік үлгілері бір халық тілінен екінші халық тіліне осылай көшеді.
Қазақ әдебиетіндегі аударманың орны
Аударма тарихын сөз еткенде, оның әр ұлттың әдебиеті мен мәдениетінің құрамдас бөлігі екенін ескерген жөн. Сондықтан аударманың ізін, дәстүрін, даму деңгейін сол ұлттың әдебиеті мен мәдениеті тарихымен сабақтастыра зерттеу дұрыс.
Қазақ тіліне аударылған әдеби туынды — қазақ әдебиетінің қазынасына қосылған байлық. Ол төл туындымен туыстас, үзеңгілес бола алады. Аударма — жеке жанр емес; ол ана тіліміздегі әдебиеттің барлық жанрын қамтитын, ажырамас бір бөлік.
Қаламгер — өз ортасының, өзі өмір кешкен заманының перзенті. Ол бағыттас әріптестерінің шығармашылық тәжірибесін бойына сіңіріп, өзектес, үндес болғанда ғана қоғам алдындағы парызын өтейді. Аударма да дәл сондай ықпалдастықтың, тәжірибе-тағылым алмасудың дәнекері.
Тарихтың тереңі: нақтылау қажет сұрақтар
Аударма әрқашан да адамдар, қауымдар, тайпалар, халықтар, ұлттар арасындағы әлеуметтік-экономикалық, рухани, ғылыми байланыстардың құралы болды. Оның тарихы тереңде жатыр: ой-тұжырым мен сөз өнерінің қажетті қасиеттерін жинақтаған қазына іспетті.
Неліктен жазба тарихын жасау қиын?
- Аударма теориясын жүйелі зерттеу XX ғасырдың 1920-жылдарынан бастап қолға алынды.
- Көне мұралардың қайсысы төл туынды, қайсысы аударма екенінің ара жігі толық ажыратылмаған.
- Ертеректе ислам діні ықпалымен араб, үнді әдебиеті үлгілері тарағаны белгілі, бірақ көптеген аудармалардың нақты аудармашылары беймәлім.
Демек, «қазақ аудармасының тарихы тереңде жатыр» деумен шектелмей, оның тарихи өркендеу сатыларын белгілі жүйемен зерттеп, ғылыми-әдеби тұрғыдан бір арнаға түсіру қажеттілігі айқын.