Үшінші бөлім

Мен көрген арбалы үйдің мөлшері шамамен 20 фут болды. Үй арбаға тиеліп тұрған кезде, арбаның бір жағынан екінші жағына дейінгі ені бес футтай ғана көрінді. Бір арбаны 11-ден тізілген екі қатар — барлығы 22 өгіз — тартады екен. Арбаның білігі кеме белағашындай ұзын. Өгіз айдаушы арбадағы үйдің босағасында тұрғандай болып алыстан-ақ көзге түседі.

Олар көк шыбықты киыстырып, төрт бұрышты, көлемі үлкен сандықтай кебеже жасайды. Алдыңғы жағынан қақпақ шығарады. Кебежені су өткізбес ету үшін құйрық май мен қой сүтін сіңіріп, шынықтырылған қара киізбен қаптайды; сыртын түрлі-түсті жұмсақ материалдармен әшекейлейді. Бұл сандыққа аспаптары мен қазыналарын салып, кейін биік арбаларға таңып байлайды. Оны көбіне түйе сүйреп жүреді, ал қажет болса өзеннен де алып өте береді. Мұндай сандықтар арбадан ешқашан түсірілмейді.

Демалу үшін үйлерін түсіргенде, олар әрдайым есікті оңтүстікке қаратып тігеді. Арбаны — сандығымен қоса — үйге жақын жерге қояды. Көбіне үй арбалардың екі қатарының ортасына, екі қабырғаның арасында тұрғандай етіп орналастырылады.

Әйелдер өздеріне сондай әдемі арба жасайды, оны сөзбен толық жеткізу қиын. Сурет сала алсам, міндетті түрде бейнелеп көрсетер едім. Арбаларды өгізге не түйеге жегіп, бірінің артынан бірін тіркеп қояды. Жас әйел арбаның алдында отырып өгізді айдайды, ал өзге арбалар оның артынан баяу ілеседі. Егер қиын өткелден өту керек болса, арбаларды шешіп, бір-бірлеп өткізеді. Арбалар өгіз аяңымен өте баяу жылжиды.

Олар сусын ішу үшін жиналғанда, алдымен үй иесінен жоғары тұрған бейнеге сусын бүркеді, содан кейін рет-ретімен басқа бейнелерге арнап ырым жасайды.

Қожайын сусын ішер алдында, әуелі оның жартысын жерге төгеді. Егер ат үстінде ішсе, ең алдымен сусынды аттың басына немесе жалына құяды.

Қызметші дүниенің төрт жағына сусын бүркіп болған соң үйге кіреді. Екі қызметші екі тостағанмен және мол тағаммен төсекте қожайын мен әйелінің қасына келіп, сусын ұсынады. Егер отағасының әйелі көп болса, сол күні кезегі келгені қасында отырады, ал өзгелері осы үйге жиналып, кеңес құрады; әкелінген сыйлықтар мырзаның қоймасына жиналады. Есік алдында сүт құйылған мес немесе тостағанға құйылған басқа бір сусын тұрады.

Жылқының ішегінен қазы жасайды — ол шошқа шұжығынан әлдеқайда дәмдірек әрі сүйкімді. Қалған етті қақтап, қысқа сақтайды. Өгіздің терісінен үлкен мес жасап, оны ыстап кептіреді. Жылқының жон терісінен әдемі кебіс тігеді.

Қой етін қонаққа тартқанда, алдымен отағасы өзі ұнатқан мүшені алады. Егер ол біреуге сыйлы мүшені берсе, алған адам оны ешкімге үлестірмей, өзі жеуі керек. Егер толық жеп тауыса алмаса, өзімен бірге алып кетуге немесе қызметшілеріне беруге болады.

Қымыз — биенің сүтінен жасалатын сусын. Оны дайындау тәртібі былай: жерге екі мықты қазық қағып, жіп кереді; күндіз шамамен сағат үшке қарай сауылатын биелердің құлындарын сол жіпке байлайды. Биелер құлынының жанында үйіріліп, тынышталады. Егер кейбірі тыпыршып тұрса, құлынды әкеліп, анасының бауырына салып аздап емізеді де, қайта тартып алып, биені сауады.

Жиналған тәтті сүтті үлкен сабаға немесе күбіге құйып, арнайы піспекпен піседі. Піспектің басы қос алақандай жалпақ, бірнеше тесігі болады. Піскен кезде жаңа шарап секілді иіс шығып, сүт быжылдап аши бастайды. Май үйірілгенше піседі де, дәмін көреді: қышқылданса, ішеді.

Қоюы өте ақ қымызды құлдарға береді — ол адамды терең ұйқыға батырады. Ал жақсы ашытылған, таза қымызды мырзалар ішеді: ол өте дәмді әрі қуаты күшті сусын.

Бату Ордасының маңында күніне жүз биеден осындай сүт дайындайтын 30 адам қызмет етеді, яғни күн сайын шамамен 3 мың биеден сүт сауылады. Бұған қоса басқа жақтан да сүт әкелінеді. Сирия шаруалары жемістің үштен бірін берсе, татарлар әр үшінші күні өз тақсырларының сарайына бие сүтін жеткізіп тұрады.

Сиыр сүтінен алдымен май алады: жақсылап пісіп, қайнатып, қойдың тұлыбына құйып сақтайды. Майға тұз салмаса да, қатты қайнатудың әсерінен іріп-шірімей, қыс бойы бұзылмайды.

Майын алған іркітті ашытып, қатты қайнатады. Қайнаған сүт ұйып, сүзбе — құрт — шығады; оны күнге кептіріп, қап-қатты күйінде қапқа салып қысқа сақтайды. Қыс кезінде сүт азайғанда, местегі осы қышқыл қатықты алып, үстіне ыстық су құйып, әбден езіп-шайқап, қышқылданған суды ішеді. Олар тек судың өзін ішуден ырымдап, қатты сақтанады.

Басты лауазым иелерінің оңтүстікте меншікті жері болады; қыста оларға тары мен ұн жеткізіледі. Кедейлер оны қойға немесе теріге айырбастап алады. Құлдар тіпті лас сумен де қарын тойдырып, соған қанағат етеді.

Олар тышқан да аулайды: түрі де, саны да көп. Құйрығы ұзын тышқанды өздері жемей, құсқа береді. Құйрығы қысқа тышқанның түрлі тұқымдарын ұстап, өлтіреді. Сондай-ақ суырды көп аулайды; бұл жақта оны согур деп атайды. Қыста бір іннен бірден 20–30 суырды алып шығатын кездері болады, өйткені олар алты ай бойы ұйықтайды.

Мұнда мысықтай ірілеу, құйрығы ұзын, ұшы ақ пен қара аралас қояндарды да аулайды. Тіске басарға жарайтын ұсақ аңдар да көп, олардың айырмасын өздері жақсы біледі. Бұғыны бұл өңірден көрмедім; қоян аз кездеседі, ал қарақұйрық көп. Құланды да жиі ұшыраттым — ол қашырға ұқсайды.

Кей сапарда шөбі жоқ тауаралық өзеннің бойынан кері қайтуға тура келді. Екі күн, кейде үш күн қатарынан қымыздан басқа ештеңе ішпеген кездер болды. Жолда қатерге ұшырап, азық-түлік жетпей, аттарымыз да қалжырады.

Түркия туралы естулеріңіз бар шығар: ол жақта халықтың басым бөлігі саррацин емес, негізінен армяндар мен гректер, билікті көбіне жастар ұстайды. Татарлардан жеңілген сұлтанның Ивериядан алған заңды әйелі болып, одан әлсіз ұлы туған; сол ұл мұрагері деп жарияланған. Екінші ұлы көңілдес әйелінен туған, кейін ол бір құдіретті әмірге берілген. Үшінші ұлы түрік әйелінен туған; түріктер мен түркімендер сонымен ымыраласып, христиан ұлдарын өлтіруді жөн көрген.

Қазір Түркияда билік ересек балалардың қолында, қазынасы жоқтың қасы, әскері аз, жауы көп. Ал Мажар королінің 30 мыңнан астам әскері бар дейді. Кельннен Константинопольге дейін арбамен 40 күн жүреді, ал Константинопольден Армения патшалығының жеріне дейін сонша күн де кетпейді.

Осы жолдармен бір кезде айбынды адамдар өтіп, табысқа жеткенімен, аса күшті жауларға тап болып, кейін құдай оларды жер бетінен жойып жібергендей болды. Біз үшін де теңіз қатеріне ұрынудың қажеті жоқ: кеме қызметшілерінің мейіріміне тәуелді болғанша, арбаға төленетін ақы жол шығынына жетер еді.

Егер сіздердің еліңіз — корольдер мен әскерлерді айтпағанда — Татар ұлысы жүргендей жүріп, осындай тағамға қанағат қылар болса, олар бүкіл әлемді жаулап алар еді. Меніңше, мен жүргендей немесе уағыздаушы бауырлар жүргендей, бір бауырдың Татарларға қарай жалғыз жүруі пайдасыз. Егер барлық христиандардың басшысы саналатын Папа мырза құрметпен бір епископ жіберіп, Татарлардың орынсыз талабына жауап бергісі келсе (өйткені олар франктерге үш рет хат жазған: бір рет төртінші Иннокентий папаға, екі рет сізге — бір рет сізді алдаған Давид арқылы, енді мен арқылы), онда елші оларға қалағанының бәрін айта алар еді, тіпті соны жазуға мәжбүр етер еді.

Олар елшінің сөзін тыңдайды және әрдайым «тағы не айтқыңыз келеді?» деп сұрайды. Бірақ бұған жақсы тілмаш, тіпті бірнеше тілмаш, мол құрал-жабдық және басқа да қажеттіліктер керек.