Салауатты өмір салты
Девианттық мінез-құлық: қоғамдағы салдары және жастарға ықпалы
Девианттық мінез-құлық қоғам өміріндегі теріс орны мен салмағын айқындайды. Қоғамдағы қатынастар жүйесі түбегейлі өзгеріп жатқан қазіргі кезеңде өмірлік тәжірибесі аз, көзқарасы әлі толық қалыптаспаған жастар үшін қалыпты тіршілік ағымынан ауытқу оңайырақ. Қоғамда орныққан нормалардан ауытқуға бастайтын жүріс-тұрыс девиантты жүріс-тұрыс деп түсіндіріледі.
Девианттық жүріс-тұрыстың негізгі көріністері
Құқыққа қарсы жүріс-тұрыс
Қылмыс және түрлі құқық бұзушылықтар.
Моральға қарсы жүріс-тұрыс
Нашақорлық, маскүнемдік, суицид, жезөкшелік, фанатизм және басқа да әлеуметтік жағымсыз құбылыстар.
Ескерту: Бұл жіктеу мәтіндегі бастапқы мазмұнға сүйеніп берілді.
Жасөспірімдердегі тәуекелдің арту себептері
Қоғамның басқа топтарына қарағанда девианттық мінез-құлық жасөспірімдер арасында жиірек байқалады. Әсіресе тұрмыстық жағдайы нашар, қатынастары шиеленіскен, сәтсіз отбасыларында өсетін жасөспірімдерге оқу үлгерімінің төмендеуі, мектеп ұжымынан шеттетілуі, мұғалімдермен қарым-қатынастың нашарлауы тән.
Кей жағдайларда тұрақты отбасында тәрбиеленген, айналасы жағымды ортада өскен жасөспірім де өз ортасының нормаларынан бас тартып, қылмыстық мінез-құлық белгілерін көрсетуі мүмкін. Бұл құбылыс орта қысымы, құрдастар ықпалы, тұлғалық ерекшеліктер және өмірлік мақсаттың айқын болмауымен астасады.
«Үй асты өмірі» және топтық ауытқу
Қиын отбасынан шыққан кей жасөспірімдер уақытын үйлердің жертөлелерінде өткізуі мүмкін. Мұндай ортада «жазылмаған заңдар» мен өзіндік моральдық кодекс қалыптасып, топтық ауытқу күшейеді: олар жеке субмәдени нормаларға сай өмір сүруге дағдыланады.
Дерек
Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың 44% сәтсіз отбасында тәрбиеленген.
Отбасылық ахуалдың ықпалы
Профессорлар А.Е. Личко мен В.Г. Степанов отбасы тәрбиесін талдай отырып, тәуекелді күшейтетін бірқатар жағдайларды бөледі:
- Шектен тыс қамқорлық (гиперопека) — баланың дербестігін әлсіретуі мүмкін.
- Немқұрайлылық (гипоопека) — бақылаудың аздығы, эмоциялық қолдаудың жетіспеуі.
- Отбасындағы «кумир» — балаға шектен тыс еркіндік беріліп, жауапкершілік талап етілмеуі.
Қылмыс динамикасы: деректерге қысқаша шолу
Мәтіндегі деректер ОҚО аумағында 14–18 жас аралығындағы тұлғалар арасында қылмыс көрсеткіштерінің әр жылдары әркелкі өзгергенін көрсетеді. 1995–2000 жылдар аралығында ауыр қылмыстар, адам өлімі, зорлау, тонау және есірткі айналымына қатысты істер бойынша өсім байқалған кезеңдер келтіріледі.
Қалалық ортадағы мәселе
Қазіргі кезде қала көшелерінде қараусыз қалған балалар мен жасөспірімдер кездеседі. Арнаулы мәліметтер бойынша, 1997 жылдың қарашасында Қазақстан бойынша 27 мың бала мектепке бармаған.
Нашақорлық: қауіптің өсуі және алдын алу
Жастардың девианттық жүріс-тұрыстарының бір түрі — нашақорлық. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауларының бірінде Қазақстанның есірткі бизнесінің халықаралық құрылымдарының мүдделері тоғысқан аймаққа айналғаны, ал күрес тиімді болуы үшін қоғамның кең қолдауы қажет екені атап өтіледі.
Мәтіндегі негізгі тұжырымдар
- 2001–2005 жж. құжаттарда кәмелетке толмағандар, жастар және әйелдер арасында есірткіні беймедициналық тұтынудың таралуы ерекше алаңдататыны көрсетіледі.
- Есірткі тұтынушылардың елеулі бөлігі 30 жасқа дейінгі адамдар екені айтылады.
- Жастар арасындағы әлеуметтік сұраунамаларда 9–10% есірткіні қолданғанын айтқан деректер келтіріледі.
Нашақорлыққа қарсы күресте алдын алу жұмыстарының ішінде бұқаралық спортты дамыту, спорт мектептерін жандандыру, жастарды спорт түрлеріне кеңінен тарту сияқты шаралардың маңызы ерекше. Жастар арасындағы нашақорлықпен күрес жүйелі және кешенді тәсілді талап етеді.
Ішімдік (алкоголь) және қылмыс
Девианттық жүріс-тұрыстың тағы бір түрі — ішімдікке әуестік. Мәтіндегі деректер бойынша, бұзақылықтың, зорлаудың, сондай-ақ адам өлімі, тонау, қарақшылық шабуыл және ауыр дене жарақатын салу сияқты қылмыстардың елеулі бөлігі алкогольмен байланысты. Сонымен қатар ажырасудың да белгілі бір үлесі ішімдікке қатысты екені айтылады.
Ішімдік мәселесі ауыл жастары арасында да өршуі мүмкін. Жұмыссыздық, әлеуметтік жағдайдың нашарлығы және мәдени демалыстың жеткіліксіздігі жастарды алкогольге итермелейді. Сондықтан ауылдағы клуб, мәдениет үйі сияқты орындарда ұлттық рухты көтеретін, пайдалы бос уақытты ұйымдастыратын тұрақты мәдени іс-шараларды күшейту қажет.
Суицид: қауіпті үрдіс
Девианттық мінез-құлықтың бір түрі — суицид, яғни өзіне-өзі қол жұмсау. Бұл құбылыс көбіне 20–55 жас аралығында кездескенімен, соңғы жылдары 10–12 жастағы балалар арасында да байқалатыны атап өтіледі. Қазақстан бұл бағытта басқа ТМД елдерінен кейін қалып отырған жоқ.
Девианттық мінез-құлықтың негізгі себептері
1) Әлеуметтік теңсіздік
Жұмыссыздық, әлеуметтік жағдайдың төмендігі, жемқорлық және соған ұқсас факторлар.
2) Моральдық-этикалық дағдарыс
Қоғамның моральдық-адамгершілік құндылықтарының әлсіреуі, рухани азғындау, дәстүр ықпалының төмендеуі, «бәрі сатылады» деген түсініктің күшеюі, құқық бұзушылықтың артуы.
3) Орта мен отбасының немқұрайдылығы
Отбасы тәрбиесінің әлсіреуі, қоршаған ортаның бейжайлығы, сондай-ақ психофизикалық ауытқулар секілді жеке факторлар.
Қорытынды ой
Жастар арасындағы әлеуметтік нормалардан ауытқуды зерттеу бір норманы бұзудан келесі ауытқу түріне өту байқалатынын көрсетеді. Бұл тұлғаның жеке ерекшеліктеріне және оны қоршаған ортаға тікелей байланысты. Рухани дағдарыс өмір сүру мәнінің жоғалуына әкеліп, қоғамның болашағы саналатын жастарға кері әсер етуі мүмкін.
Жастар — біздің болашағымыз. Ғабит Мүсіреповтің «Бүгінгі жастар — ертеңгі қауымның қариясы; қарияның кейінгілерге айтар ақылы, кеңесі болады» деген ойы бүгінгі ұрпақтың ертеңгі ел тірегіне айналатынын еске салады. Сондықтан жастардың саяси-құқықтық санасы мен мәдениетін қалыптастыруға қоғам болып атсалысу — ортақ міндет.