Ата - аналардың бала тәрбиелеу типін анықтауға арналған сұрақтама
Ата-аналарға арналған сауалнама: баланы тәрбиелеу түрлері
Тәрбие — қоғамдық-тарихи тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін мақсатты әрекет. Ол баланың дамуына қажетті шарттарды қамтамасыз етіп, қоғамдық өмірге және еңбекке даярлайды, белгілі бір көзқарас, түсінік, ұстаным мен құндылық бағдарын қалыптастыруға бағытталады. Тәрбие барысында баланың мінез-құлқы мен санасына жоспарлы түрде ықпал жасалады.
Отандық психология арнайы ұйымдастырылған тәрбие жүйесі жағдайында тұлғаның өзіндік даму заңдылықтарын зерттейді. Тәрбиені ұйымдастыру қоғамдық тәжірибеде адамның субъективті әлемінің дамуына бағытталады: нәтижесінде қоғам туралы түсінік қалыптасып, құндылықтар бекиді және кездескен қиындықтарды жеңуге ішкі күш пайда болады.
Нұсқау
- Берілген пікірлер арқылы сіз бала тәрбиелеу стиліңіздің кейбір жасырын тұстарын, ой-пікірлеріңіз бен сенімдеріңізді байқай аласыз.
- Әр пікірдің реттік нөмірі бар.
- Егер пікірмен келіссеңіз, сол нөмірді белгілеңіз (дөңгелектеңіз). Келіспесеңіз, нөмірді сызып тастаңыз.
Сұрақтама
Төмендегі 110 пікірдің әрқайсысын оқып, өзіңізге сәйкесін белгілеңіз.
- 1. Біздің үйде ең бастысы — бала.
- 2. Баламның менімен ақылдаспай бір нәрсе жасағанын көз алдыма елестете алмаймын.
- 3. Күні бойы шаруам бітпей қояды, сондықтан баланың жанын түсінуге де уақытым жоқ.
- 4. Балам балабақшада емес, үйде — отбасында тәрбиеленіп жатқанына риза шығар.
- 5. Балам көңілімнен шығуға тырысса да, мен көбіне оның кемшіліктерін ғана көремін.
- 6. Егер балам кінәлі болса, мен оны жазалаймын.
- 7. Мен әрдайым балама барлық нәрсені ақылмен жасау керегін айтып отырамын.
- 8. Баламның денсаулығы жақсы болсын деп, оның барлық еркелігін кешіремін.
- 9. Балама сағаттап уақыт бөлгенше, оған бір нәрсе сатып алып бергенім жақсырақ.
- 10. Балам өзіне керек жауапты алу үшін сол сұрақпен кімге (әкесіне ме, шешесіне ме) бару керегін жақсы біледі.
- 11. Бұрын балама бәріне рұқсат ететінмін, ал қазір оған ештеңе жасатпаймын.
- 12. Балам туғаннан бастап өзіне ешкім тең келмейтінін біледі.
- 13. Балам ешқашан менсіз шешім қабылдамайды.
- 14. Мен балама бәрін беремін (тамақ, киім, қалағаны) — сонда қосымша көңіл бөлудің қажеті қанша?
- 15. Баламның маған қаншалықты кедергі келтіретінін білсеңіздер ғой!
- 16. Көршімнің баласына қарағанда, менің балам 100 есе нашар.
- 17. Баланың ойы маңызды емес, ата-ананың ойы — заң.
- 18. Ең алдымен баланың міндеттері болуы тиіс, содан кейін ғана құқықтары.
- 19. Мен баламды бәрінен қорғаштаймын. Ол мен үшін денсаулығымның қаншалықты қымбат екенін біледі.
- 20. Балам күнде сыйлық алуға үйренген. Неге оған бәрі ұнамайтынын түсіне алмаймын.
- 21. Біздің үйдегі ересектер баланы тәрбиелеуде әрқайсысы өз стилін қолданады.
- 22. Енді кіші қарындасы/інісі болғандықтан, үлкен балам оған көп көңіл бөле алмайтынымызды түсінбейді.
- 23. Мен тек өз балам үшін өмір сүремін.
- 24. Баламның ишарасы мен қалауымен өмір сүретінімді неге кінәлайтынын түсінбеймін.
- 25. Маған баланы көбінесе телефон арқылы тәрбиелеуге тура келеді.
- 26. Мен балама көңіл бөлуге ұмтылмаймын. Маған да ешкім көңіл бөлмеген.
- 27. Балам жақсы болсын деп, оны басқа балаларға қарсы қоямын.
- 28. Тәрбиелеудің ең жақсы тәсілі — белдік.
- 29. Балам біздің үмітімізді ақтауы қажет екенін біледі.
- 30. Баламның денсаулығы нашар екенін үнемі есімде ұстап, оның айтқанын орындаймын.
- 31. Менің балам ешнәрсеге мұқтаж емес.
- 32. Бала тәрбиесі мәселесінде жұбайым екеуміздің көзқарасымыз әртүрлі.
- 33. Жалғыз бала болып үйренген үлкен балаға енді азырақ мейірім мен көңіл бөлінсе, мұның несі қайғы екенін түсінбеймін.
- 34. Өмірімнің мәні — балам.
- 35. Балам денсаулығына зиян келтіретін ешқандай әрекет жасамайды.
- 36. Баламның достарымен танысуға уақытым жоқ.
- 37. Баламның үйге қонбауы — оның өз ісі.
- 38. Қызым/ұлым бауырына қарағанда 100 есе қабілетті.
- 39. Баламды тек қорқыныш пен жазадан қорқу ғана тежейді.
- 40. Балам басқалармен бірге үй тәртібіне жауап береді.
- 41. Балам денсаулығына шағымданса, дегбірім қашады.
- 42. Балам жұмысымның тығыз екенін және ештеңеден кем болмасын деп маған жалақының қаншалықты қажет екенін жақсы біледі.
- 43. Балам бәрімізге жағу үшін әкесі мен шешесінің, атасы мен әжесінің арасында күні бойы келісім іздеп жүгіреді.
- 44. Отбасында жаңа бала туғандықтан, үлкен баланы тәрбиелеу стилін еріксіз өзгертуге тура келеді.
- 45. Балам мақтауға толы ортада өмір сүруге үйренген.
- 46. Баламның бүкіл өмірін майда-шүйдесіне дейін жоспарлап қойғанмын.
- 47. Балаға бір нәрсе дайындау — менің ісім; қабылдау-қабылдамау — баламның ісі.
- 48. Мен балама ойыншық үшін бір тиын да бермеймін.
- 49. Маған үнемі баламды «жөнге салуға» тура келеді: не істесе де, өзгелерден нашар болып шығады.
- 50. Тәртіп — бұл жазалау мен қорқыныш.
- 51. Өмірде бір нәрсеге жету үшін музыка мен тіл білу қажет екенін біледі.
- 52. Балам ауырса, оның барлық тілегін орындауға дайынмын.
- 53. Таңдау болса: іссапарға бару немесе баламен бірге болу — мен іссапарды таңдар едім; балаға сыйлық әкеліп берер едім.
- 54. Біздің үйде «баланы қалай дұрыс тәрбиелеу керек» деген пікірталас жиі болады.
- 55. Енді баланы еркелетпеймін; барға қанағат етсін.
- 56. Балам нені қаласа — мен үшін заң.
- 57. Мүмкіндігінше баламды қорғаштаймын.
- 58. Бала кезімде ата-анам көп көңіл бөлмеген. Неге мен бөлуім керек?
- 59. Күн сайын баланы не кигізем, не ішкізем деп ойлау үшін дүниеге келген жоқпын. Мұны мемлекет ойласын.
- 60. Меніңше, тәрбиелеудің ең жақсы тәсілі — баланы басқа адамдарға қарсы қою.
- 61. Тек белдіктің көмегімен ғана есін жиғызамын.
- 62. Мен жұмыста болғанда, үлкен қызым/ұлым кішілеріне қарайды.
- 63. Маған үнемі балам ауырып жүргендей көрінеді.
- 64. Егер баламен үйде отырсам, оның өзгені қызықтыратындай қымбат ойыншықтары болмас еді.
- 65. Демалыста баламды «қайта тәрбиелеймін», өйткені мен жұмыста болғанда ата-әжесі қатты еркелетеді.
- 66. Балам отбасымыздың енді басқаға еліктейтінін қабылдай алмай жүр.
- 67. Біздің үйде бәрі баланың «тынысымен тыныстайды».
- 68. Балама бір нәрсе істетсем, оны тек жақсылық ойлағандықтан істетер едім.
- 69. Баламның дамуын қалаймын, бірақ оған кететін уақытыма ішім ашиды.
- 70. Енді жетпегені — баламның жағдайын жасап беру еді!
- 71. Балаларымның ішінде сүйіктім бар екенін жасырмаймын.
- 72. Баламды еркелетіп емес, қамшымен тәрбиелеймін.
- 73. Балама үлкендердің жауапкершілігі жоғары жұмыстарын тапсыруға үйреніп қалғанмын.
- 74. Балам «қалпақ астында» өссе де келісемін, тек ауырмаса болғаны.
- 75. Балама не жетпейтінін түсінбеймін: біз оған бейнекамера да алып бердік.
- 76. Баланың кесірінен үйде жиі ұрыс болады, өйткені жұбайым екеуміздің тәрбиелеу туралы көзқарасымыз бөлек.
- 77. Ажырасқаннан кейін қызым/ұлым оның қажеттіліктерін өтеуге ақшам жоқ екенін қабылдағысы келмейді.
- 78. Балам өзінің ең жақсы екенін біледі.
- 79. Балам әрдайым менің таңдауыма сенеді.
- 80. Баламды тәрбиешілер тәрбиелей берсін.
- 81. Балам ауырса, дәрігер шақырмаймын — өзі жазылады.
- 82. Қызым/ұлым ертегідегі ханзада/ханшайымды күткендей, бірақ оған әлі ерте.
- 83. Баламның маған толық бағынуына үйреніп қалғанмын.
- 84. Балам үздік болуы керек, әйтпесе мен шыдай алмаймын.
- 85. Балам өзін жайсыз сезінсе, мен қатты абыржимын.
- 86. Өз орнымда жаңа ойыншық қалдырып кетсем, балам қуанады деп ойлаймын.
- 87. Бүгін мен рұқсат еткен нәрсеге, ертең әкесі/анасы тыйым салады.
- 88. Баламның пайдасы үшін тәрбиелеу стилімді өзгерттім.
- 89. Балам айды сұраса да, әперуге дайынмын.
- 90. Балам ештеңеге алаңдамайды, өйткені барлық қамды мен ойлайтынымды біледі.
- 91. Балам толық ерікті: мектепке/балабақшаға барғысы келсе барады, барғысы келмесе бармайды.
- 92. Жасырып қайтемін: баламның уақытын қайда, кіммен өткізетіні мені онша қызықтырмайды.
- 93. Қызым/ұлым тек «тісін қышырлатқандай» жүр. Одан да әпкесі/ағасына ұқсап, пайдалы іспен айналысса ғой.
- 94. Балаларымды өте қатал тәртіпте ұстаймын.
- 95. Балама тұрмыс-тіршілігімізді басқаруға жиі сенім білдіремін.
- 96. Басқадан ауру жұқтырмасын деп, қонаққа, театрға, киноға, циркке баруына тыйым саламын.
- 97. Балам мені жиі мақтайды. Мен бәріне қол жеткіздім, баламда да бәрі бар — онда оған менімен қарым-қатынас не үшін керек?
- 98. Балам не болатынын, не істеуге болмайтынын ешқашан нақты білмейді.
- 99. Жұбайым/жолдасым жаңа отбасын құрса, мен баламды бұрынғыдай еркелете алмаймын.
- 100. Балам өзінің мінсіз екенін жақсы біледі.
- 101. Балам вундеркинд болып туылмаса да, сондай болуы үшін қолдан келгеннің бәрін жасаймын.
- 102. Баламен серуендегеннен гөрі, мен үшін дүкенге бару маңыздырақ.
- 103. Балам — маған артық жүк.
- 104. Кіші ұлым/қызым мені үнемі тітіркендіреді. Тағы бір баламыздың болғаны қандай жақсы.
- 105. Біреу балама шағымданса, мен баламмен оның есінде ұзақ қалатындай етіп «есеп айырысамын».
- 106. Ұлым/қызым атасына қарау керектігін өте жақсы біледі.
- 107. Баламды шамадан тыс жүктемеден және стресстен қорғауға тырысамын.
- 108. Балама аз уақыт бөлсем де, оны құнды сыйлықтармен «толықтыра» аламын.
- 109. Бүгін баламды қалай тәрбиелейтінімді тек менің көңіл күйім ғана анықтайды.
- 110. Әжеміздің ауылға кеткені жақсы болды — енді баламды өз қолыма аламын.
Жауаптарға арналған іс-қағаз (шифрлау кестесі)
Әр жол — белгілі бір шифрға сәйкес келеді. Сіз белгіленген (дөңгелектелген) нөмірлердің қай жолда көбірек жиналғанын қараңыз.
| Шифр | Нөмірлер |
|---|---|
| I | 1, 12, 23, 34, 45, 56, 67, 78, 89, 100 |
| II | 2, 13, 24, 35, 46, 57, 68, 79, 90, 101 |
| III | 3, 14, 25, 36, 47, 58, 69, 80, 91, 102 |
| IV | 4, 15, 26, 37, 48, 59, 70, 81, 92, 103 |
| V | 5, 16, 27, 38, 49, 60, 71, 82, 93, 104 |
| VI | 6, 17, 28, 39, 50, 61, 72, 83, 94, 105 |
| VII | 7, 18, 29, 40, 51, 62, 73, 84, 95, 106 |
| VIII | 8, 19, 30, 41, 52, 63, 74, 85, 96, 107 |
| IX | 9, 20, 31, 42, 53, 64, 75, 86, 97, 108 |
| X | 10, 21, 32, 43, 54, 65, 76, 87, 98, 109 |
| XI | 11, 22, 33, 44, 55, 66, 77, 88, 99, 110 |
Нәтижелерді өңдеу
Қалай анықтайсыз?
Егер бір көлденең жолдағы (бір шифрдағы) белгіленген жауаптар саны басым болса, сол шифр сіздің бала тәрбиелеуде жиі қолданатын типіңізге сәйкес келеді. Егер айқын басымдық болмаса немесе бірнеше шифр қатар байқалса, бұл көбіне қарама-қайшы тәрбиелеу әрекеттерін көрсетуі мүмкін.
Тәрбие типтерінің кодтары
- I
- Отбасы үлгісі
- II
- Асыра қамқорлық
- III
- Аз қамқорлық
- IV
- Бақылау
- V
- «Ғажайып қыз»
- VI
- «Кірпішешен қолғапы»
- VII
- Жоғары моральдық жауапкершілік
- VIII
- «Ауру бастауы»
- IX
- «Ханшайым»
- X
- Тәрбиедегі кертартпалық
- XI
- Тәрбиедегі үлгілердің ауысуы
- XII
- Қарама-қайшы тәрбие
- XIII
- Тәрбиелеу үлгісінің ауысуы
Синергетикалық тип
Синергетикалық тип — әдетте бір-бірімен үйлесетін және нәтижесінде тәрбиенің тиімділігін арттыратын типтердің үйлесімі. Синергизм (грек тілінен) — «бірге әрекет ету», «серіктес болу» дегенді білдіреді.
Ата-аналар көзқарасының сәйкестігі
Бала тәрбиесіне қатысты ана мен әкенің көзқарастарындағы айырмашылықтар ата-аналардың жауаптарын өзара салыстырғанда айқын көрінеді.