1938 жылғы Мюнхен шиеленісі

1936 жылы Адольф Гитлер германдық бас штабқа Австрияны оккупациялау жоспарын әзірлеуді бұйырды. Бұл операция «Отто» деп аталды. 1937 жылғы 5 қарашада ол қарулы күштер басшыларына алдағы ниеттерін ашық жеткізіп, Германия үшін «өмірлік кеңістікті» кеңейту міндеті тұрғанын айтты. Бұл кеңістік ретінде Шығыс Еуропа — Польша, Белоруссия, Украина аймақтары қарастырылды.

«Mein Kampf» еңбегінде айтылған ұстанымдарымен үйлесе отырып, Гитлер «неміс нәсіліне» жақын халықтарды рейхқа біріктіруді көздеді. Австрияны қосып алудың да нақты себептері болды: біріншіден, ол Германияға Чехословакия мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаға шығатын жол ашты; екіншіден, Австрияның ішкі саясатын ұлтшыл күштер арқылы бақылауға алу мүмкіндігі күшейді.

11 наурызда Гитлер мен Галифакс арасындағы кездесу өтті. Сол кезеңде Ұлыбритания Германияның Гданьск, Чехословакия және Австрияға қатысты талаптарына кедергі келтірмеуге бейім болды. Лондон Берлинмен қайшылықтарды қандай да бір амалмен «реттеу» саясатын ұстанып, ашық қарсы тұрудан қашты.

Гитлер Австрия канцлері Курт Шушнигтен саяси тұтқын болған ұлтшылдарға амнистия жариялауды және үкімет басына ұлтшыл Артур Зейсс-Инквартты тағайындауды талап етті. 12 наурызда Германия әскері Австрияға кірді, ал 13 наурызда Австрияның Германияға қосылғаны жарияланды.

1938 жылғы 20 ақпанда Гитлер Рейхстагтағы сөзінде Чехословакияға қарсы кампанияны ашық жариялады. Австрияны жаулап алуда Батыс демократияларының айқын қарсы әрекет танытпауы Гитлерге Чехословакияға қатысты жоспарларын батыл іске асыруға мүмкіндік берді. Австрияда әскери бақылау орнату Богемия бағытындағы қадамдарға алғышарттардың бірі болды.

Германия үшін Италияның ықтимал еуропалық дағдарыс кезінде қай тарапты қолдайтыны да маңызды еді. Италия Ұлыбританиямен қатынасын сақтай отырып, сонымен қатар Германияның қолдауына да мұқтаж болды. Бұл жағдай Римнің Чехословакияға қарсы неміс әрекеттерін үнсіз мойындауына әсер етті.

Ұлыбритания премьер-министрі мен лорд Ренсимен Судет облысын Германияға беру арқылы Чехословакияға басып кірудің алдын алуға болады деп сенді. Франция да осы ұстанымды қолдады. 19 қыркүйекте Германия Чехословакиядағы неміс халқы 50%-дан асатын барлық аудандарды жедел түрде өзіне қосуды талап етті.

1938 жылдың күзінде Германия қоғамының бір бөлігі Мюнхен кеңесінде Судет мәселесінің «бейбіт жолмен» шешілуін қанағаттанушылықпен қабылдады. Батыс елдеріндегі көпшілік те бұл дағдарысқа нүкте қойылды деп ойлады.

1939 жылғы наурызда Чехословакияның толықтай жаулап алынуы халықаралық тұрғыдан қауіпті қадам болды. Бірақ Мюнхен келісіміне қол қойған батыс державаларының нақты қарсы әрекет танытпауы Гитлердің алдағы талаптарын одан әрі күшейтті.

Гитлер үшін келесі нысана Польша екені белгілі болды және оған басып кіру жалпы соғысқа ұласуы мүмкін екенін ол түсінді. Сондықтан Польшаны саяси оқшаулауда ұстау қажет болды. Франко-польша одағы мен Ұлыбританияның кепілдіктеріне қарамастан, Германия қақтығыс тек Польшамен шектеледі деп есептеуге бейім болды.

Германия Кеңес Одағымен келісімдер жасау арқылы Батыс державаларына қысымды күшейтіп, өз позициясын нығайтқысы келді. Тек шілденің соңында Гитлер сыртқы істер министрлігіне КСРО-мен келіссөз жүргізуді тапсырды. 23 тамызда Мәскеуде бір-біріне шабуыл жасаспау туралы пактіге қол қойылды. Бұл Батыс державаларын қолайсыз жағдайға қалдырды және Германияға маневр кеңістігін кеңейтті.

Италия басшысы Муссолини әскери қақтығыс тек Польшамен шектелмейтінін ескертіп, Италияның соғысқа дайын еместігін мәлімдеді. Осы жағдайлар аясында Гитлер белгілі бір сәтте басып кіру бұйрығын уақытша тоқтатып, Батыс державаларына тағы бір рет «ойлануға мүмкіндік» берді. Ол Францияның соғысқа бармау шешімі Ұлыбританияның ұстанымына ықпал етеді деп үміттенді.

Ұлыбританиямен келіссөз жүргізу үшін Гитлер Риббентропты тартты, алайда келіссөздер нәтижесіз аяқталатындай жағдайлар да жасалды. 31 тамызда ол келісімдердің күйреуін пайдаланып, ашық күш қолданатын уақыт келді деген қорытындыға келді.

Осы директива негізінде 1939 жылғы 1 қыркүйекте Польшаға қарсы әскери қимылдар басталды. Соған қарамастан Гитлер Ұлыбритания мен Франция Польшаны қолдаса да, соғысқа толық кіріспеуі мүмкін деген үмітін жоғалтпады. Ол жаңа конференциялар өткізу идеясын қабылдамады және табандылық арқылы Батыстың соғысқа қосылуын болдырмауға тырысты.