Демография және демографиялық қатынастар
Демография: ұғымы және зерттеу аясы
Демография (грек тіліндегі demos — «халық» және grapho — «жазамын» сөздерінен) — халықтың санын, құрамын, құрылымын, аумақ бойынша орналасуын және олардың уақыт пен кеңістікке қарай өзгерісін зерттейтін ғылым.
Демография, яғни халық статистикасы, халықтың жынысы, жасы, әлеуметтік мәртебесі сияқты белгілеріне қарай құрамын талдап, сондай-ақ туу, өлім, көші-қон арқылы анықталатын қозғалыс үдерістерін қарастырады.
Демография нені түсіндіреді?
Демография туу, өлім және көші-қонның әлеуметтік, экономикалық, биологиялық, саяси және медициналық жағдайларға сандық әрі сапалық әсерін бағалайды. Сонымен бірге еңбек ресурстарының іске асуы, қоныс аударушылардың орнығуы, отбасын жоспарлау сияқты бағыттармен байланысты әлеуметтік-экономикалық мәселелерді жинақтап талдайды.
Отбасы және құндылықтар
Демографиялық зерттеулер бала сүю дәстүрінің өзгеруін, адамдардың құндылық жүйесін, балалы болуға ниетін, оны жүзеге асырудағы материалдық мүмкіндігін, отбасының әлеуметтік мәртебесін қарастырады. Нәтижесінде мемлекеттік органдарға қоғамның дамуына ықпал ететін ұсыныстар әзірлеуге негіз береді.
Статистикалық сипаттамалар
Туу, өлім, некеге тұру, ажырасу, қала мен ауыл халқының саны сияқты көрсеткіштер әдетте мына белгілер арқылы нақтыланады: жынысы, жасы, отбасы жағдайы, туған жері және тұрақты мекені.
Демографияның қоғам үшін маңызы
Демография қоғам өміріндегі адам сапасының құрылымын, халық қозғалысын және оның әлеуметтік-экономикалық өмірмен байланысын жүйелі түрде зерделейді. Демографиялық деректерге сүйене отырып, қоғам өзінің өткенін, қазіргісін және болашағын бағамдайды. Сондықтан демография — тек ғылыми бағыт қана емес, жаһандық деңгейдегі маңызды мәселе.
Қазақстан деректері және үрдістер
Халық саны мен этникалық құрамы
Мәтіндегі дерекке сәйкес, қазіргі кезеңде республикамызда шамамен 15 миллион адам тұрады. Оның 55%-дан астамы — қазақтар, 35%-ы — орыстар.
Туу деңгейінің өзгеруі
- 1940 жыл
- 1 мың адамға шаққанда 40 туу
- 1990 жыл
- 1 мың адамға шаққанда 23 туу
Соғыс салдары және демографиялық соққы
Осы аралықта халық саны шамамен үш есеге жуық артқанымен, туу көрсеткіші екі есеге жуық төмендегені айтылады. Мұнда Екінші дүниежүзілік соғыстың демографиялық салдарын ескерген жөн: мәтінде қазақ халқының соғыс кезіндегі шығыны 350 мың адам болғаны көрсетіледі (әскер қатарында 4–6 жыл болғандарды қоса есептегенде). Ер адамдардың шығыны туу үдерісіне кері әсер еткені белгілі.
Сондай-ақ мәтінде соғыс кезеңіндегі тағы бір шығын ретінде 60 мыңдай адам көрсетіледі. Берілген деректер әр түрлі есептерге сүйенуі мүмкін, дегенмен негізгі ой өзгермейді: соғыс халық құрылымын бұзып, табиғи өсімге ұзақ мерзімді әсер етеді.
Өмір сүру ұзақтығы (1978–1988)
Жалпы орташа жас
67,4–69,8
жыл
Ерлер
61,9–64,8
жыл
Әйелдер
72,4–74,1
жыл
Айырма
≈ 10
жыл
Айырманың ықтимал себептері
- Әйелдердің кейбір ауруларға салыстырмалы түрде сирек шалдығуы.
- Зейнетке шыққаннан кейінгі өмір салтының бірқалыпты сақталуы: үй шаруасы, бала тәрбиесі, немереге қарау сияқты тұрақты міндеттер.
- Ерлер арасында зиянды әдеттердің (ішімдік, темекі) және зейнеттен кейін өмір салтының күрт өзгеруінің жиірек кездесуі.
Әлеуметтік-экономикалық дағдарыс әсері (1991–1997)
Мәтінде 1991–1997 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтардың адам өміріне кері әсер еткені атап өтіледі. 1993–1994 жылдардағы есеп бойынша республикада өлім көрсеткіші артып, демографиялық ахуал күрделене түскені айтылады.
Жалпы алғанда, Жапония, Финляндия, Нидерланд сияқты елдермен салыстырғанда еліміздегі орташа өмір сүру ұзақтығының төмен екені көрсетіледі.
Қазақ халқы саны жөніндегі бағалаулар мен болжамдар
Мәтіндегі мәлімет бойынша, 1990 жылдың ортасында дүние жүзіндегі қазақтардың саны 10 миллион адамға жеткен.
Демографтардың бағалауынша, XXI ғасырдың соңына қарай қазақ халқының демографиялық әлеуеті әр түрлі сценарий бойынша 28–33 миллион аралығында, ал орташа есеппен шамамен 30 миллион адамға жетуі мүмкін.
Сақ сценарий
≈ 28 млн
Орташа бағалау
≈ 30 млн
Жоғары әлеует
≈ 33 млн
Сондай-ақ мәтінде сыртқы миграцияны қоса есептегенде, 2015 жылға қарай қазақтардың саны 15 миллионға жетуі мүмкін екені айтылады. Оның ішінде Қазақстанда 13 миллион қазақ тұрып, ел халқының шамамен 65%-ын құрауы ықтимал деген болжам берілген.