1945 жылдан кейінгі Қазақстан
Нюрнберг сотының басталуы және тарихи ахуал
Осыдан тура 60 жыл бұрын Германияның Нюрнберг қаласындағы Әділет сарайында неміс фашизмінің басты айыпкерлеріне қатысты халықаралық сот аяқталған еді. Сол дәуірдің белесі ретінде 1945 жылдың 9 мамыры аталады: Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропадағы соңғы оғы кеше ғана атылып, тынышталған шақ.
8 тамыз күні Потсдам конференциясы аяқталғаннан кейін, Гитлер фашизміне қарсы одақ құрған державалар — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Франция — фашистік Германияның соғыс айыпкерлерін соттайтын Халықаралық әскери трибунал құру жөнінде өзара келісімге қол қойды. Айта кетерлігі, мұндай сотты ұйымдастыру туралы ұсынысты Кеңес үкіметі бұдан бұрын — 1942 жылдың 2 қарашасында — көтерген болатын.
Айыпталушылар және айыпталған ұйымдар
Сотқа Гитлер Германиясының 24 жетекші тұлғасы тартылды. Ал Гитлер мен Геббельс (Геббельс өз отбасын өлтіргеннен кейін) у ішіп, өз-өзіне қол жұмсады — бұл әрекет адамзат алдындағы қылмысын мойындағандай әсер қалдырды.
Сонымен бірге, трибунал фашистік партия басшылығын және оның күштік құрылымдарын айыпты ұйымдар деп танып, олардың ісін қарауды ұйғарды. Атап айтқанда:
- шабуылшы отряд — SA;
- Гестапо;
- SS;
- Гитлер үкіметі;
- Вермахт жоғарғы қолбасшылығы және Бас штабы.
Процестің ашылуы және айыптаушылардың ұстанымы
Процесс 1945 жылдың 21 қарашасында бұрынғы одақтас елдердің бас айыптаушыларының кіріспе сөздерімен ашылды. Сол сөздер Нюрнберг трибуналының мәнін — соғыс қылмыстарын ғана емес, ұйымдасқан мемлекеттік деңгейдегі жауыздықтың механизмін де құқықтық тұрғыдан әшкерелеу міндетін — айқын көрсетті.
АҚШ бас айыптаушысы Р. Х. Джексон
Бұл трибунал жаңалық әрі эксперимент саналғанымен, ол құқықтық теорияны ғана талқылайтын мінбер болып қалмауы тиіс. Ол — басқыншылық соғыстың қайта бас көтеру қаупіне қарсы әділеттің талдауы. Адамзат кездейсоқ «көлденең» адамдарды емес, қылмысты ұйымдастырып, мемлекетті қауіпті қаруға айналдырғандарды жазалауды талап етеді.
Бүгін сот орындығында бір кезде өздері азаптаған, атқан, асқан, отқа жаққан жандардың қасіреті алдында 24 айыпталушы отыр. Олар қазір «айыпсызбыз» деуі мүмкін, бірақ бір кездері сол үрейдің өзі болған. Трибуналдың мақсаты — мұндай жауыздыққа енді жол бермеу.
Ұлыбритания бас айыптаушысы Хартли Шоукросс
Адам кейде бастыққа бағынбайтын кезге келеді — ол кезде ар-ожданның үні басым болады. Әскердегі солдаттың өзі заңсыз бұйрықты орындай бермейді. Ал мұндағы айыпталушылар қатардағы солдаттар емес еді.
Олар халықаралық келісімдер мен дипломатияны елемеді, құқықты мазаққа айналдырды, өзіне ғана тиімді «заңдар» ойлап тапты. Қылмыстардың ауқымы соншалық — оны елестетудің өзі қасірет. Сондықтан бүгінгі міндет — тек жазалау ғана емес, болашақта мұндай айла-тәсілдердің қайталануына жол бермейтін сабақ шығару.
Франция бас айыптаушысы Франсуа де Монтон
Халықаралық құқық бұл отырыста адамзат тарихында қылмысқа қарсы жасалған заңдардың теориясын толық қолдануы тиіс. Соғыс даласында солдат қорғаныс жағдайында болуы мүмкін, әрі соғыс үстінде кісі өлтіру кейбір жағдайда заңмен ақталуы ықтимал. Бірақ мұнда отырғандардың мойнында миллиондаған адамның өлімі тұр — әрі олардың басым бөлігі соғыс даласына табан тіреген жоқ.
Олар «өз қолымызбен ешкімді өлтірген жоқпыз» деуі мүмкін. Бірақ қылмыс тек тікелей орындаудан тұрмайды: қылмысқа басқаларды айдап салу да — қылмыс. Қылмыстық құқық тікелей жасаушы мен қатысушының жауапкершілігін тең қарастырады.
КСРО бас айыптаушысы Р. А. Руденко
Адамзат тарихында әділет соты тұңғыш рет осыншама ауыр қайғы-қасірет әкелген қылмысты қарамақ. Сот орындығында тұтас мемлекетті өз мақсатына қару етіп алған қарақшылар отыр. Бұл процесте біз олардың қылмысты іске асыру үшін құрған мекемелері мен ұйымдарын, сондай-ақ адамзатқа қарсы бағытталған жалған теориялары мен идеяларын да айыптауға тиіспіз.
Англо–кеңес–америка коалициясының қарулы соққысының арқасында Гитлер Германиясы тізе бүкті. Енді дүние жүзінің халықтары оның жендеттерін әділ айыптап, қатаң жазалауды талап етіп отыр. Осыған байланысты нақты айыптарды қарауға кіріспес бұрын, процеске тікелей қатысты құқықтық мәселелерге тоқталу қажет.
Тарихи сабақ: жазалау неге жүзеге аспай қалды?
Адамзат тарихында Жер шарында шамамен 15 мың соғыс өрті тұтанғаны айтылады. Оның соңғы екеуі ауқымы жағынан бүкіл дүниені шарпыды — әрі екеуі де неміс жерінен басталды.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Антанта мемлекеттері және Жапония жеңілген Германия кайзері Вильгельм Екіншіні соғыс айыпкері ретінде соттамақ болды. Алайда бұл жоспар іске аспады: жеңген елдердің өздерінің соғыста көздеген империалистік мақсаттары ашылып қалу қаупі туды. Сол себепті ол жолғы «халықаралық сот» әрекет деңгейінен аса алмады.
Нюрнберг үдерісінің саяси шындығы
Бұл жайтты еске алу — екінші дүниежүзілік соғыс айыпкерлерін жазалау ісінің неге соншалық маңызды болғанын түсіндіреді. Авторлық пайым бойынша, егер Кеңес Одағы саясатын табанды әрі ауытқусыз жүргізбегенде, соғыс айыпкерлерін жазалау жөніндегі халық үміті ақырғы нәтижеге жете ме, жетпей ме — бұл көмескі болар еді.
Фашизмге қарсы соғыс жеңіспен аяқталғаннан кейін де батыстық одақтастардың саяси мүдделері толық өзгеріп кеткен жоқ. Мұны Нюрнберг процесі жүріп жатқан тұстағы ішкі және сыртқы ахуалдан да аңғаруға болады.
Әділет сарайындағы қауіпсіздік және қатаң режим
1944 жылдың ақпанында өткен Ялта конференциясының шешімі бойынша фашистік Германияны қысқа уақытта бейбітшілік пен демократиялық жолға түсіру мақсатында төрт аймаққа бөлу белгіленді. Нюрнберг АҚШ аймағына қарады. Процесс кезінде Әділет сарайының ішкі тәртібі мен түрмені күзету жұмыстары америкалық әскери әкімшіліктің бақылауында болды.
Сарайдың салтанатты кіреберісін АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Кеңес Одағы әскерлерінің өкілдері кезектесіп күзететін. Сарай мен оған жақын орамдарды америкалық танктер қоршап тұрды, ішіне әскери бекіністер салынды, дәліздер қорғаныс жүйесімен жабдықталды. Кіруге құқы бар адамдарға арнайы рұқсат қағазы беріліп, ол әр бұрылыста тексеріліп отырды.
Алғаш қарағанда, айыпталушылар да, сарайдың іші мен сырты да қатаң әрі қырағы күзетте тұрғаны айқын сезілетін.