Демография
Санақ деректеріндегі олқылық және көшпелі қоғамды есепке алу қиындығы
Санақтарда қазақ сияқты сахараны кең жайлаған көшпелі және жартылай көшпелі халықты толық есепке алу әрдайым қиын болған. Жастық және жыныстық құрамды демографиялық пирамидаға түсіріп, қалыпты модельмен салыстырғанда, тым кішкентай балалардың (әсіресе жөргектегі нәрестелердің) және тым кәрілердің санаққа ілінбей қалуы айқын байқалады.
1897 жылғы санақ мысалы
Мәселен, 1897 жылғы санақ қорытындыларында бір жасқа толмаған, яғни емшектегі сәбилердің үлесі қазақтарда 1%-ға әрең жетсе, орыстарда 3%-дан асқан. Қазақтарда бұл көрсеткіш орыстардан төмен болған күннің өзінде, бір жасқа дейінгі балалардың үлесі 2,5%-дан кем болмағаны даусыз. Бұл айырма санақтағы есепке ілінбей қалған топтарды көрсететін маңызды белгі ретінде қарастырылуы тиіс.
Ашаршылық пен індет шығыны: бағалау логикасы
Табиғи өсім (шамамен 5,6%) және санақтағы олқылықты түзету (шамамен 6,7%) ескерілген есептер бойынша, екі санақ аралығында ашаршылық пен індеттен болған шығын 49%-ға тең, яғни шамамен 2 миллион 22 мың адам.
Қасірет қарсаңындағы жалпы сан және сырттағы қазақтар
Қазақстаннан тыс жерлердегі қазақтардың саны (негізінен Қытай мен Моңғолияда, кейін Қазақстаннан босқыншылық күшеймей тұрған кезеңде) шамамен 375 мың адам болған. Осыны ескерсек, асыра сілтеушілікке дейінгі ұлттық трагедия қарсаңында қазақтардың жалпы саны 4 миллион 850 мыңға жуықтаған.
1916 жылдан Ұлы Отан соғысына дейін: ұзақ демографиялық дағдарыс
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен бастап Ұлы Отан соғысына дейін созылған отыз жылдық демографиялық дағдарыс республикадағы халық санын 5 миллиондық деңгейден 2 миллиондық деңгейге дейін төмендетті.
Қиямет шығындардың шамамен үштен екісі ұжымдастыру кезіндегі асыра сілтеушілік зардабынан келсе, қалған үштен бірі ұлт-азаттық көтерілісі, Қазан төңкерісі, азамат соғысы мен одан кейінгі күйзелістер және, ең соңында, Ұлы Отан соғысының шығындарына тиесілі.
Шығын көздерінің құрылымы
- ~2/3 — ұжымдастыру кезіндегі асыра сілтеушілік салдары
- ~1/3 — 1916 көтерілісі, төңкеріс, азамат соғысы, кейінгі күйзеліс және соғыс шығындары
Босқыншылық: көшіп кеткендер және қайтпай қалғандар
Қазіргі Қазақстан шекарасынан шығып, босқыншылыққа ұшыраған шаруалардың саны 1 миллион 31 мыңнан асқан. Олардың шамамен 165 мыңы республика шеңберінен ғана емес, Одақ шекарасынан да біржола шығып, көрші Қытайға, Моңғолияға, Ауғанстанға, Иранға, тіпті Түркияға дейін жетіп, кейін өз Отанына қайта алмаған.
Ал көршілес республикалар мен Ресей Федерациясына қоныс аударып, сол жерлерде орнығып қалғандар саны шамамен 450 мың. Екі санақтың мәліметтері бұл үрдісті жанама түрде де болса растайды.
Қайтып оралмағандар және үлестік салмақ
Туған жеріне қайтып оралмаған босқындар саны 616 мыңға жуық. Басқаша айтқанда, бұл — Қазақстандағы асыра сілтеуге дейінгі байырғы халық санының шамамен 15%-ы.
Қазіргі таңда шет елдер мен көрші республикаларда 3 миллиондай қазақ тұратын болса, соның жартысына жуығы — дәл сол қасіретті жылдары Қазақстандағы атамекенінен бас сауғалап кетуге мәжбүр болғандардың ұрпақтары мен жалғасы.
Үш негізгі үлес (пайызбен)
- Апатқа ұшырағандар
- 49%
- Көрші республикаларға көшкендер
- 11%
- Шет елге кетіп, қайтпағандар
- 4%
Осы есеп бойынша Қазақстан байырғы халқының 64%-ынан айырылғаны көрінеді.
Бұған қоса, халықтың 10%-дан астамы уақытша шетке кетіп, кейін қайта оралған. Осылайша демографиялық дағдарыс кезеңінде жалпы кему 74%-ға жетіп, Қазақстанның өз ішінде халықтың шамамен 26%-ы ғана қалған.
3 миллион туралы жорамал және ғылыми есептің шегі
Демографиялық зерттеулерге терең бойламаған кейбір авторлар ашаршылықтан 3 миллион қазақ қырылды деп жорамалдап жүр. Алайда көп жылдық жан-жақты статистикалық зерттеулердің нәтижесіне және қолдағы деректерге сүйеніп, ғылыми тұрғыдан дәлірек есептегенде, ашаршылықтың тікелей шығыны 2 миллионнан сәл ғана асады (шамамен 2 миллион 22 мың).
Дегенмен, 3 миллион көлеміндегі жалпы кему фактісін келтірілген деректер жоққа шығармайды: егер оған Қазақстаннан тысқа шығып, кейін қайта алмаған 616 мың адамды және кейін өз республикасына қайтып оралған 414 мың адамды қосып есептесек, жалпы демографиялық кемудің ауқымы кеңейе түседі.
Жалпы демографиялық кему (қорытынды)
Неге бұл есеп қажет?
Бұл деректердің барлығы жаңа басталған әрі зор болашағы бар алдағы демографиялық көріністерді дұрыс болжау, әділ бағалау және дәлірек өлшеу үшін қажет. Негізінде демография ғылымы — алыс болашаққа бағытталған сала.