Сұраныстың қисығы
Нарықтың негізгі сипаты
Нарық ұғымы күнделікті тілде «айырбас» және «сату–сатып алу» түсініктерімен жиі теңестіріледі. Алайда нарыққа бір ғана анықтама беру жеткіліксіз, өйткені ол көпқырлы экономикалық құбылыс.
Нарық — тауарларды өндіру және оларды ақша арқылы айырбастау үдерісінде қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы, сондай-ақ шаруашылықты ұйымдастырудың қоғамдық формасы. Ол қоғамдық еңбек бөлінісіне сүйенетін, шаруашылық субъектілерінің экономикалық дербестігімен үйлесетін тауарлы өндірістің табиғи-тарихи даму нәтижесінде қалыптасады.
Нарыққа көзқарастар
- Сату–сатып алу тұрғысынан: сұраныс пен ұсыныстың, өндіруші мен тұтынушының өзара әрекеті.
- Ұйымдастыру формасы ретінде: экономиканың қоғамдық жұмыс істеу формасы.
- Қатысушылар позициясы бойынша: шаруашылық тұлғалары арасындағы қоғамдық байланыстар жүйесі.
Нарық қатынастарының қамтуы
Нарық ұдайы өндірістің барлық буындарында көрінеді: өндіріс, бөлу, айырбас, тұтыну және сату–сатып алу арқылы жүзеге асады.
Субъектілер мен объектілер
Нарық субъектілері: сатушылар мен сатып алушылар (үй шаруашылықтары, фирмалар, мекемелер, мемлекет).
Нарық объектілері: тауарлар мен ақша. Тауарларға өндірілген өніммен қатар өндіріс факторлары (еңбек, жер, капитал) және қызметтер жатады.
Нарықтық жүйенің белгілері
- Өндіріс құрал-жабдықтарының жеке меншік қолында болуы
- Кәсіпкерлік еркіндік
- Пайдаға бағдарланған шешім қабылдау
- Конъюнктураға байланысты өзін-өзі реттеу
- Мемлекеттің шектеулі араласуы
Артықшылықтары
- Өзгерістерге тез бейімделу және икемделу
- Шығынды қысқарту, пайданы арттыру үшін технологияны жедел енгізу
- Өндіруші мен тұтынушының дербестігі
- Қажеттіліктерді көлемі мен сапасы бойынша тиімді қанағаттандыру
Кемшіліктері
- Еңбек пен табысқа толық құқықтық кепіл бермейді
- Әлеуметтік теңсіздікке әкелуі мүмкін
- Ұжымдық тауарлар мен қызметтерді өндіруге ынтаны әлсіретуі ықтимал
- Әлеуметтік қажеттіліктен гөрі төлем қабілеті жоғары сұранысқа көбірек бейімделеді
Инфрақұрылым және жұмыс істеу қағидалары
Нарықтық инфрақұрылым — биржалар, көтерме және бөлшек сауда жүйелері, қаржы және ақпараттық қызметтер сияқты институттар арқылы нарықтың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
Нарық механизмінің негізі үш қағидаға сүйенеді: шекті (маржиналдық) талдау, баламалы таңдау шығындары және экономикалық рационалдылық.
Нарықтың негізгі қызметтері
- 1.Ақпараттық қызмет
- 2.Делдалдық қызмет
- 3.Баға белгілеу қызметі
- 4.Реттеушілік қызмет
- 5.Санациялық қызмет (тиімсіз өндірушілерді нарықтан ығыстыру)
Нарық механизмі: негізгі элементтер
Нарық механизмінің өзегі — баға, сұраныс пен ұсыныс, сондай-ақ бәсеке. Баға сұраныс пен ұсыныстың арақатынасына қарай қалыптасады, ал бәсеке нарықтың реттеушілік қызметін күшейтеді.
А. Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін қолы» деп атаған: әр қатысушы өз мүддесін көздей отырып, жинақталған нәтиже қоғам үшін тиімді шешімдерге алып келуі мүмкін.
Бәсеке: жетілген және жетілмеген нарық құрылымдары
Бәсеке ұғымы
Бәсеке — кәсіпкерлердің өндірістің ең қолайлы жағдайлары үшін, пайданы барынша ұлғайту мақсатында өзара күрес арқылы көрінетін экономикалық жарысы.
Жетілген бәсеке
- Сатушылар мен сатып алушылар саны көп
- Өнімдер ұқсас (бірін-бірі алмастырады)
- Ешбір қатысушы нарық бағасын жеке өзі бақылай алмайды
- Нарыққа кіру және шығу жеңіл
Жетілмеген бәсеке
Жетілмеген бәсеке — нарықта ерекше ықпалға ие өндірушілердің пайда болуы. Бұл жағдайда фирмалар бағаға, ұсынысқа немесе нарық үлесіне әсер ете алады.
Негізгі түрлері: монополия, олигополия, монополистік бәсеке.
Монопсония: тауарды бір ғана сатып алушы сатып алатын жағдай.
Монополияның пайда болу себептері мен түрлері
Монополияның басты себебі — өндіріс пен капиталдың шоғырлануы. Сипаты мен қалыптасу жолына қарай монополия бірнеше түрге бөлінеді:
Табиғи монополия
Сирек ресурстар мен ауқым тиімділігі әсерінен қалыптасады (су, газ, энергиямен қамту және т.б.).
Жасанды монополия
Фирмалардың бірігуі немесе келісуі нәтижесінде пайда болады.
Кездейсоқ монополия
Сұраныс ұсыныстан уақытша артып кеткен жағдайда қалыптасуы мүмкін.
Сұраныс: заң, қисық және факторлар
Сұраныс — тұтынушының ақшалай қамтамасыз етілген қажеттілігі, яғни төлем қабілеті бар қажеттілік. Құндық тұрғыдан сұраныс белгілі бір тауарлар мен қызметтерге деген қажеттіліктің көлемін білдіреді.
Сұраныс заңы
Сұраныс заңы — баға мен сұраныс көлемі арасындағы кері тәуелділік: баға төмендесе, сұраныс көлемі өседі; баға өссе, сұраныс азаяды (басқа факторлар тұрақты болғанда).
Сұраныс қисығы
Сұраныс қисығы — сұраныс заңының графиктегі көрінісі. Әдетте көлденең осьте Q (сұраныс көлемі), тік осьте P (баға) беріледі. Қисық бойындағы әр нүкте белгілі бір бағада сатып алынатын көлемді көрсетеді.
Баға өзгерсе
Сұраныс көлемі қисық бойымен жылжиды.
Бағасыз факторлар өзгерсе
Сұраныс қисықтың оңға/солға жылжуымен өзгереді: оңға — өсім, солға — кему.
Сұранысқа әсер ететін бағасыз факторлар
- Табыс: табыс артса, сұраныс әдетте өседі.
- Тұтынушылар саны: көбейсе, сұраныс өседі.
- Талғам мен әдет: жаңа үлгі, сән, қалаулар өзгерісі сұранысты жылжытады.
- Алмастырушы және толықтырушы тауарлар бағасы: байланыс түріне қарай сұранысты арттырады немесе кемітеді.
- Күтілім: инфляция немесе тапшылық күтілсе, ағымдағы сұраныс өсуі мүмкін.
Толықтырушы тауарлар
Мысалы, автомобиль бағасы өссе, бензинге сұраныс төмендеуі мүмкін.
Алмастырушы тауарлар
Мысалы, май бағасы өссе, маргаринге сұраныс артуы мүмкін.
Ұсыныс: заң, қисық және факторлар
Ұсыныс — өндірушінің белгілі бір уақыт аралығында, белгілі бір бағамен нарықта сатуға дайындаған тауарлары мен қызметтерінің саны.
Ұсыныс заңы
Ұсыныс заңы — баға мен ұсынылатын көлем арасындағы тікелей тәуелділік: баға өссе, ұсыныс көбейеді; баға төмендесе, ұсыныс азаяды (басқа факторлар тұрақты болғанда).
Ұсыныс қисығы
Ұсыныс қисығы — ұсыныс заңының графиктегі көрінісі. Әдетте көлденең осьте S (ұсыныс көлемі), тік осьте P (баға) беріледі. Қисық әдетте жоғары бағытталады.
Баға өзгерсе
Ұсыныс көлемі қисық бойымен өзгереді.
Бағасыз факторлар өзгерсе
Ұсыныс қисығы орнын ауыстырады: оңға — өсім, солға — кему.
Ұсынысқа әсер ететін бағасыз факторлар
- Ресурстар бағасы: өссе, ұсыныс азаюы мүмкін.
- Технология: жетілсе, ұсыныс өседі.
- Байланысты тауарлар бағасы: алмастырушы/толықтырушы тауарлар жағдайы өндіріс шешіміне ықпал етеді.
- Күтілім: инфляция мен тапшылыққа қатысты күтулер ұсынысқа әсер етеді.
- Бәсеке деңгейі: нарықтағы бәсеке өндіріс көлемін қайта бөлуді жеделдетеді.
- Салық және субсидия: салық өссе — ұсыныс қысқарады, субсидия берілсе — ұсыныс ұлғаяды.
- Уақыт факторы: қысқа мерзімде ұсынысты тез өзгерту қиын болуы мүмкін.
Нарықтық тепе-теңдік және теңдік баға
Баға механизмі мен бәсеке арқылы сұраныс пен ұсыныс өзара байланысады. Нәтижесінде нарықта тепе-теңдік қалыптасуы мүмкін.
Тепе-теңдік нені білдіреді?
Нарықтық тепе-теңдік — сұраныс пен ұсыныс тең болған жағдай. Бұл кезде теңдік баға және теңдік көлем қалыптасады.
Теңдік баға
Сұраныс пен ұсынысты теңестіретін, қисықтардың қиылысу нүктесінде пайда болатын баға.
Баға теңдіктен төмен болса
Тапшылық туындайды: сұраныс ұсыныстан артады.
Баға теңдіктен жоғары болса
Артық ұсыныс қалыптасады: ұсыныс сұраныстан артады.
Икемділік: сұраныс пен ұсыныстың сезімталдығы
Сұраныс пен ұсыныс көптеген факторларға тәуелді және факторлар өзгерген сайын олардың көлемі де өзгереді. Осы өзгерістердің «күшін» өлшеу үшін икемділік ұғымы қолданылады.
Икемділік деген не?
Икемділік — белгілі бір фактордың 1% өзгеруіне жауап ретінде сұраныс немесе ұсыныс көлемінің қанша пайызға өзгеретінін көрсететін көрсеткіш.
Сұраныстың бағалық икемділігі (EPD)
Тауар бағасы 1% өзгергенде, сол тауарға сұраныс көлемі қанша пайызға өзгеретінін көрсетеді. Бұл көрсеткіш сұраныстың бағаға сезімталдығын бағалауға қолданылады.
EPD = ΔQ% / ΔP%
Сұраныстың табыстық икемділігі
Тұтынушы табысы 1% өзгергенде, осы тауарға сұраныс көлемі қанша пайызға өзгеретінін көрсетеді. Көбіне тауардың «сапалылығы» немесе қажеттілік деңгейі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Қиылысқан (кросс) икемділік
Бір тауардың бағасы 1% өзгергенде, басқа тауарға сұраныстың қанша пайызға өзгеретінін көрсетеді. Бұл көрсеткіш алмастырушы және толықтырушы тауарлар арасындағы байланысты өлшейді.
Ұсыныстың икемділігі
Баға 1% өзгергенде, ұсыныс көлемі қанша пайызға өзгеретінін көрсетеді. Нарықтың өндіріс тарапындағы икемділігін сипаттайды.
Оқу үшін бағыт беретін сұрақтар
1) Нарық құрылымы
Жеке нарықты микроэкономикалық талдаудың ерекшеліктері қандай? Жетілген бәсекенің шарттары қандай? Жетілмеген бәсекеде қандай нарық құрылымдары қалыптасады?
2) Сұраныс–ұсыныс және тепе-теңдік
Сұраныс пен ұсыныс қалай анықталады? Олардың заңдары мен қисықтары нені көрсетеді? Тепе-теңдік баға қалай қалыптасады?
3) Жетілмеген бәсеке түрлері
Монополия, монополистік бәсеке және олигополияның айырмашылығы қандай? Табиғи монополия қандай себептермен пайда болады?