Марат ҚАШҚЫНБАЕВ.

Көшбасшыны тұлға ететін орта

Кәрі тарихқа көз жүгіртсек, әр дәуірде ірі тұлғалармен қатар, солардың маңында бірге өмір сүріп, қоғамға ықпал ете алатын адамдар да болғанын көреміз. Олардың көбі дәуірдің дамуына тікелей тарих жасағандардан кем үлес қоспаған: ақыл-кеңес айтқан, қажет кезде қолдап демеген, сырттан келген зұлымдыққа тосқауыл болған, рух беріп, жігерлендірген.

Мұны ақылды патшалар мен хандар, корольдер де жақсы түсінген. Сондықтан жанында пікірлес, ниеті таза, адал адамдарды ұстауға тырысқан. Алайда, халқымыз айтқандай, «Адам аласы ішінде»: талай алыптың жақын туысы немесе сенімді саналған серігі тасада тұрып тас атқан, ту сыртынан пышақ ұрған.

Сенім мен сатқындық сабақтары

Кешегі Юлий Цезарьдан бастап, жер-жаһанның жартысына ықпал еткен Шыңғысхан мен оның ұрпақтарына дейін опасыздықтың түр-түрі тарихта қалған. Бірде Аспан асты елінен келген елші Ұлы Қағаннан: «Сіздің досыңыз кім? Қасыңыз кім?» деп сұрағанда, Шыңғысхан ойланған соң: «Достарым да, жанашырларым да — адал еңбегімен нәпақасын тауып жүрген қарапайым халық. Ал жауларым — айналамда маған жақын жүрген жандайшаптарым мен өз туған-туыстарым», — деп жауап берген деген сөз бар.

Атақты Ақсақ Темірге қатысты да бір ғибратты дерек айтылады: жақын серіктері жеткізген ақпараттың рас-өтірігін тексеру үшін ол кейде дуана кейпіне еніп, қаланы аралап, шағын топтарға қосылып сөйлесіп, халықтың жағдайын өз көзімен көріп, құлағымен естіп қайтатын болған. Биліктің дұрыстығын бағалау жолында ол қауіптен де тайынбаған.

Адамзат тарихында талай көшбасшы ең жақын туыстары мен сенімді серіктері тарапынан ақылға сыймайтын опасыздық көріп, ауыр зардап шеккен. Мұндай жан түршігерлік оқиғаларға қазақ даласы да аз куә болмаған: хан-сұлтандардың да тартқан тауқыметі жеткілікті.

Қазіргі басқару: жүйе күшейген сайын жауапкершілік артады

Бүгінде қоғам дамыған сайын басқару тәсілдері де жетілді. Аппараттың кемелденгені соншалық, кейде оны құрып берген тирандардың өздері де кейін оны толық бақылап ұстай алмай қалған кезеңдер болғанын тарихшылар талай жазды. Сыртқы күш тоқтата алмайтын алып мәшине секілді аппарат кей жағдайда ең құдіретті әміршінің өзін де тақтан тайдыра алады. Бұған Кеңестер Одағы дәуіріндегі партиялық басқару тетіктері мысал бола алады.

Қазір тәуелсіздік алдық, Кеңестер Одағы тарих қойнауына кетті, басқару жүйесі түбегейлі өзгерді. Президентті тақтан тайдыратындай күш жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Аппарат жетекшісінен бастап әр саланың міндеті заңмен нақтыланып, жауапкершілік шекарасы ажыратылған. Дегенмен, Президент төңірегіндегі адамдардың ықпалы бәрібір едәуір, өйткені бірінші басшыға әртүрлі ақпарат ең әуелі солар арқылы жетеді.

Бүгінде кез келген мемлекет әлемдік қауымдастықтан бөлек өмір сүре алмайды. Сондықтан ең ірі көшбасшының өзі, әуелі, әлемдегі жаңалықтар мен өзгерістерді бағамдап, уақыт көшінен қалмауға тырысады. Ал ішкі мәселелерде көбіне сенімді өкілдеріне сүйенеді. Демек, ішкі ахуалды да көп жағдайда солар қалыптастырады.

Сенім институты және жергілікті биліктің салмағы

Республикамызда Президент ішкі және сыртқы мәселелерге алғашқы күннен сергек қарап келеді. Мұны көреген басшының кемеңгерлігі деуге болады. Соның нәтижесі өткен жылғы сайлауда айқын көрінді: Қазақстан халқы ең алдымен Президенттің жеке қадір-қасиетін бағалап, сөзі мен ісі бір адал азаматқа сенім артты. Бұл — көшбасшыға жақын жүрген азаматтардың пікірі мен бағыты да жалпы стратегиялық оймен үйлесуге тиіс екенін аңғартады.

Көшбасшыға қажет кезде кеңесші, қысылғанда сүйеу болып, жүрегіне қуат, шабытына серпін беретін көмекшілер қашанда керек. Осы тұрғыдан алғанда, биылдан бастап аудан әкімдерінің сайланбалы институтының нақты енгізіле бастауы — маңызды қадам. Жуырда өткен әкімдер сайлауы соған дәлел.

Тарих тағылымы: алысқа ойлайтын сана керек

Жалпы, тарихқа көз жүгіртсек, тағылым алар тұстар ұшан-теңіз. Тәуелсіздік алғалы жүріп өткен қысқа жолдың өзі өнегеге толы. Ол үшін ақылды сана, ыстық жүрек, отаншыл сезім қажет.

Егер шешімді бір күннің емес, алдағы жүз, мың жылдың өлшемімен қабылдасақ, қазақ халқының болашағы бүгінгіден де жарқын болатыны анық. Елбасы сенім артқан, ел сенген ел ағалары осыны бір сәт те жадынан шығармаса деген ой бар. Кәрі тарихтың бізге үйретері әлі де шексіз.