1946-1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы

1946–1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы

Соғыс Қазақстан аумағында жүрмегендіктен, шаруашылық тікелей қирауға ұшырамады. Дегенмен КСРО халық шаруашылығының ажырамас бөлігі ретінде республика экономикасы соғыс жылдарында әскери режимге, ал соғыстан кейін бейбіт өндіріске қайта бейімделді. 1946–1970 жылдар аралығы өнеркәсіптің жедел кеңеюімен қатар, шикізаттық бағдардың күшеюі және орталыққа тәуелді құрылымның орнығуымен ерекшеленді.

Қарастырылатын мәселелер

Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан өнеркәсібін қайта құру.
Қазақстандағы тың жерлерді игерудің пайдасы мен зияны.
Қазақстан аумағындағы ядролық сынақ алаңдары және ядролық сынақтардың экономикалық зардаптары.
1960–1970 жылдардағы 7–8-бесжылдықтардың орындалу нәтижелері.
1946–1970 жылдардағы мәдениеттің дамуы және қазақтардың тарихын, дәстүрін, салтын, тілін ұмыта бастау себептері.

Өнеркәсіпті қайта құру және отын-энергетика серпіні (1945–1960)

Көмір өндірісі

Қарағанды көмір алабында ондаған ірі шахта мен байыту фабрикалары іске қосылды. Екібастұзда көмір өндірудің ашық әдісі күрт кеңейіп, 1950-жылдары көмір шабу, қопару және вагондарға тиеу жұмыстары толық механикаланды.

1950 жыл: 17,5 млн т
1960 жыл: 32,3 млн т
Өсу қарқыны: соғысқа дейінгіден 2,5 есе

Энергетика инфрақұрылымы

Алматы, Құлсары, Өскеменде су электр стансалары, Жезқазғанда жылу-электр орталығы салынды. Қарағанды мен Шымкентте қосымша қуаттар іске қосылды, Бұқтырма СЭС құрылысы басталды. 1950-жылдардың екінші жартысында стансалар мен энергетикалық жүйелерді орталықтан басқару үрдісі күшейді.

1945 жыл: 1,15 млрд кВт·сағ
1960 жыл: 10,6 млрд кВт·сағ

Металлургия және ауыр индустрия

Төртінші бесжылдықта Теміртаудағы Қазақ металлургия зауыты іске қосылды. Ақтөбе ферросплав зауытының қуаты кеңейтілді. 1947 жылы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты алғашқы мырышын берді. Балқаш мыс қорыту, Текелі қорғасын-мырыш, Шымкент пен Лениногор қорғасын зауыттары қайта құрылып, өндірістік база ұлғайды.

1950-жылдардың алғашқы жартысында республикаға бөлінген күрделі қаржының 40,4%-ы өнеркәсіпке бағытталып, оның 94,7%-ы ауыр индустрияға жұмсалды. Осы кезеңде өнеркәсіптің жалпы көлемі 82%-ға өсті.

1950–1960 жылдар: жаңа кәсіпорындар, химия өнеркәсібінің қалыптасуы

Өнеркәсіптік құрылыс және өндірістік тораптар

Алтыншы бесжылдықта да ауыр өнеркәсіпті дамытуға басымдық берілді: жыл сайын жүздеген кәсіпорын мен цех іске қосылды. Жезқазған кен байыту фабрикасы, Өскемен тау-кен машина жасау зауыты, Соколов–Сарыбай комбинатының алғашқы кезегі, Ақтөбе хром қоспалары зауыты тәрізді өндірістер салынды.

Темір өндірудегі республиканың Одақ көлеміндегі үлесі 5,4%-ға дейін артты. Қарағанды металлургия комбинаты Қазақстанмен қатар Сібір, Орал және Орта Азияны металмен қамтамасыз ететін базаға айналды.

Химия өнеркәсібі және тыңайтқыш өндірісі

Соғыстан кейінгі кезеңнен 1960-жылдардың басына дейін Қазақстанда химия өнеркәсібі пайда болып, қарқын ала бастады. Қаратауда кен-химия комбинаты, Жамбылда суперфосфат, Қостанайда жасанды талшық зауыттары салынды. Қарағандыда синтетикалық каучук өндірісі дамыды, Ақтөбеде хром қосылыстары зауыты кеңейтілді.

Минералды тыңайтқыш шығару көлемі өсті, ал ірі кәсіпорындар көбіне Қазақстанның оңтүстігінде шоғырланды.

Еңбек мәдениеті: социалистік жарыс және өндіріс озаттары

Соғыстан кейінгі онжылдықтарда социалистік жарыс кең өріс алды. Әртүрлі салалардан еңбек озаттары мен жаңашылдар көптеп танылды. 1948 жылы шахтерлер күні алғаш рет аталып өтіп, Қарағанды кеншілерінің бір тобына Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Олардың қатарында шахта бастығы І. Күзембаев, кен комбайншысы Б. Нұрмағамбетов, проходшылар бригадирі П. Акулов болды.

Қазақ металлургия зауытының болат қорытушылары А. Дәрібаев пен И. Голубев, Матай станциясының машинисі М. Қаптағаев сияқты жұмысшылар кәсіби шеберлігімен көзге түсті.

Құрылыс индустриясы және тұтыну секторына сұраныс

Қалалардың өсуі

Халық санының жылдам артуы құрылыс көлемін ұлғайтуға итермеледі: қалалар кеңейіп, кәсіпорындар мен тұрғын үйлер көптеп салына бастады.

Құрылыс материалдары

Сазтөбе, Қарағанды, Семей, Өскемен, Шымкентте цемент зауыттары салынды. Талдықорған, Өскемен, Қызылжар, Қостанайда кірпіш өндірістері ашылып, Алматы мен Шымкенттегі кәсіпорындар кеңейтілді. Әк, алебастр және темірбетон шығару да өсті.

Жеңіл және тамақ өнеркәсібі

Ауыл шаруашылығы шикізатының молдығы жеңіл және тамақ өнеркәсібін дамытуға мүмкіндік берді. Жамбыл, Семей, Петропавл, Павлодарда тері өңдеу мен былғары өндірісі дамыды, Алматы мен Шымкентте мақта-мата комбинаттары салынды. Бірқатар қалаларда тоқыма фабрикалары, ет комбинаттары, сүт және май өңдеу, ірімшік қайнату зауыттары, ірі наубайханалар іске қосылды.

Көлік, байланыс және экономиканың кеңістіктік бағыты

Өнеркәсіп шикізатының мол қоры және оны орталыққа тасымалдау қажеттілігі көлік пен байланыс жүйесін дамытуға ықпал етті. 1951–1955 жылдары бұл салаға 65,4 млн сом, ал 1956–1958 жылдары 146,4 млн сом көлемінде күрделі қаржы бөлінді.

Темір жол ұзындығы

1945 жылы 8212 км болса, 1960 жылы 11470 км-ге жетті.

Жүк айналымындағы үлес (1960)

Темір жол тасымалының үлесі 91,7% болды; өзен, құбыр және авиация тасымалының үлесі мардымсыз деңгейде қалды.

Кеңестік отарлық саясат өнеркәсіп орталықтары мен шикізат базаларының өзара ішкі байланысын толық ескермей, көбіне олардың Ресеймен байланыс бағыттарын басым дамыту арқылы көрініс тапты.

Қайшылықтар: шикізаттық бағдар және тәуелділік

Құрылымдық теңгерімсіздік

Шикізат өндіруге басымдық беріліп, өңдеуші сектор соған сай дамымады.
Өнеркәсіп құрылымы салалық тұрғыдан әртараптанбады, өнімнің күрделенуі баяу жүрді.
Тұтыну тауарларын өндіретін «Б» тобына қарағанда, өндіріс құралдарын шығаратын «А» тобы басым бағыт ретінде сақталды.

Орталықтың көздеген нәтижелері

Қазақстанның бай табиғи ресурстарын барынша мол көлемде игеру.
Суды, энергияны, шикізатты көп қажет ететін әрі экологияға салмақ түсіретін өндірістерді республикада шоғырландыру.
Тәуелді аумақта жоғары технологиялы өнімдер (машина, прибор, станок, электроника, электротехника) мен көпшілік тұтынатын дайын тауарлар өндірісін шектеу.

Осы саясаттың нәтижесінде Қазақстан табиғи байлыққа ие бола тұра, экономикалық тәуелділікке ұшырады.

Қорытынды

Ұлы Отан соғысынан кейін Қазақстан бейбіт еңбекке көшіп, өндіріс пен ауыл шаруашылығын қалпына келтіруге және одан әрі дамытуға кірісті. Отын-энергетикалық база кеңейіп, көмір өндіру мен электр энергиясын өндіру көлемі айтарлықтай артты; бірқатар ірі электр стансалары іске қосылып, жаңа өндірістік нысандар салынды. Сонымен қатар, экономиканың шикізаттық бағыты күшейіп, өңдеуші сектордың баяу дамуы мен орталыққа тәуелді құрылымдық модель ұзақ мерзімді қайшылықтарды қалыптастырды.

Әдебиеттер

Қазақ ССР тарихы. Бес томдық. 5-том. Алматы, 1984.
Қазақстан за 40 лет. Стат. сборник. Алматы, 1960.
Освоение целины — Великий подвиг партии и народа. 1974, №7; Вестник высшей школы. М., 1990, №7.
Тәтімов М. «Қазақ ұлтының қасіреті». Егемен Қазақстан, 1996 ж. 18 сәуір; Қазақстан тарихы, 1994, №1.
Тоқаев Қ. «Семей — кешегі күннің жарасы. Семей — ертеңге жүктелген аманат». Егемен Қазақстан, 1988 ж. 8 қыркүйек.