Шығармаларындағы әдеби дәстүр
Оқу-әдістемелік кешен туралы
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіне қарасты “Сырдария” университеті, “Филология-педагогика” факультеті, “Қазақ тілі мен әдебиеті” кафедрасы 050117 мамандығы студенттеріне арналған “Қазіргі әдеби процесс” пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен (силлабус) ұсынады.
Оқу форматы
- Оқу түрі
- Күндізгі
- Курс
- 4
- Семестр
- 8
- Кредит
- 3
Сағат жүктемесі
- Лекция
- 45 сағат
- ОБСӨЖ
- 45 сағат
- СӨЖ
- 45 сағат
- Барлығы
- 135 сағат
Бақылау және бағалау
- Аралық бақылау
- 2 рет (60 балл)
- Қорытынды бақылау
- Емтихан (40 балл)
Құрастырған: доцент Н. Қадырбаев. Жетісай, 2009 ж.
Бекіту және талқылау
Оқу-әдістемелік кешен университеттің бекітілген оқу бағдарламасы негізінде әзірленген және кафедра мәжілісінде, факультеттің әдістемелік кеңесінде, сондай-ақ университеттің ғылыми кеңесінде талқыланып, мақұлданады (хаттама нөмірлері мен күндері тиісті құжаттарда көрсетіледі).
Мазмұны
Негізгі бөлімдер
- Алғы сөз
- Жалпы мәліметтер
- Курстың мақсаты мен міндеттері
- Пререквизиттер мен постреквизиттер
- Жұмыс оқу жоспарынан көшірме
- Оқу сабақтарының құрылымы
Ұйымдастыру
- Студентке арналған ережелер
- Тақырыптар бойынша сағат бөлу кестесі
- Лекция мазмұны
- Семинар жоспарлары
- СӨЖ және ОБСӨЖ жоспарлары
Бақылау құралдары
- Бақылау сұрақтары
- Жазбаша бақылау жұмыстары
- Коллоквиумдар
- Сөзжұмбақтар
- Рейтингтік бақылау жүйесі және оқу процесінің картасы
Алғы сөз
Бұл оқу-әдістемелік кешен “Қазіргі әдеби процесс” пәні бойынша 050117 мамандығы студенттеріне арналған. Кешен оқытушы жұмысының тиімді ұйымдастырылуына қажетті оқу-әдістемелік материалдарды біріктіреді және пәнді меңгеру барысында студенттің білімін, дағдысын, біліктілігін жоғары деңгейге көтеруді мақсат етеді.
Құжаттар жартылай кредиттік технология талаптарына сай бір жүйеге келтірілген. Жұмыс бағдарламасында оқу жұмысының түрлері бойынша сағат жүктемелері көрсетіледі: ПС — практикалық сабақтар, ОБСӨЖ — оқытушының басшылығымен студенттің өзіндік жұмысы, СӨЖ — студенттің өзіндік жұмысы.
Силлабус семестр басында әр студентке беріледі. Ол пәнге қызығушылықты арттыруға, шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерді ашып, дамытуға бағытталған. Дәрістің қысқаша жазбалары тақырыпты меңгеруде негізгі ұғымдар мен терминдерге назар аударуға көмектеседі.
Маңызды талап
Пәнді толық меңгеру үшін студент ұсынылған әдебиеттермен жүйелі жұмыс жасап, өзіндік жұмыстың барлық көлемін орындауы тиіс. Тесттік тапсырмалар рейтингтік бақылауға дайындалуға және емтихан алдындағы білімді тексеруге арналған.
Жалпы мәліметтер
Оқытушы туралы
- Лектор
- Қадырбаев Н.
- Кафедра
- “Қазақ тілі мен әдебиеті” кафедрасы
- Орналасуы
- №1 ғимарат, 42-кабинет
- Кафедрада болу уақыты
- 08:30–18:00
- Байланыс
- Телефон нөмірлері құжатта нақтылауды қажет етеді.
Курсты өткізу уақыты мен орны
Лекция және ОБСӨЖ кестесі (уақыты, аудитория нөмірі, байланыс деректері) оқу бөлімі бекіткен кесте бойынша толтырылады.
Курстың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазіргі қазақ әдебиетінің хал-ахуалы мен даму бағыттарын түсіндіру; ақын-жазушылар мен драматургтердің шығармалары арқылы бүгінгі күн тақырыбын, әдебиеттің ерекшеліктері мен үрдістерін студенттерге жүйелі түрде таныстыру. Сонымен бірге қазіргі әдебиеттің өзара байланыстары да қарастырылады.
Міндеттері
- Қазіргі қазақ әдебиетінің жетекші өкілдерімен және негізгі туындыларымен танысу.
- Әдеби дамудың үрдістерін талдау, шығармалардың көркемдік ерекшеліктерін айқындау.
- Сыни мақалалармен жұмыс жасап, мәтінге талдау жүргізу дағдыларын қалыптастыру.
Пререквизиттер және постреквизиттер
| № | Пререквизиттер | Постреквизиттер |
|---|---|---|
| 1 | Әдебиеттануға кіріспе | Қазіргі әдеби процесс |
| 2 | ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті | Әдебиет теориясы |
Оқу сабақтарының құрылымы
Лекция
Тақырыпты меңгеруде назар аударылатын негізгі мәселелерді айқындайды. Пәнді толық игеру үшін ұсынылған әдебиеттермен тұрақты жұмыс қажет.
ОБСӨЖ
Талдау, салыстыру, тұжырым жасау, проблеманы анықтау және шешу жолдарын ұсыну сияқты белсенді ой-әрекетке негізделген дағдыларды қалыптастырады.
СӨЖ
Үй тапсырмаларын орындау, қосымша әдебиеттерді өз бетімен меңгеру, тапсырмаларды белгіленген мерзімде тапсыруды қамтиды.
Студентке арналған ережелер
- Сабаққа кешікпеу.
- Сабақ барысында сөйлеспеу, газет оқымау, сағыз шайнамау; ұялы телефонды өшіру.
- Іскерлік үлгідегі киіммен келу.
- Сабақтан қалмау; науқастанған жағдайда деканатқа анықтама әкелу.
- Жіберілген сабақтарды оқытушы кестесіне сай өтеу.
- Тапсырмаларды орындамау қорытынды бағаның төмендеуіне әкеледі.
Тақырыптар бойынша сағат бөлінуі
Әр тақырыпқа 1 сағат лекция, 1 сағат ОБСӨЖ, 1 сағат СӨЖ қарастырылған (барлығы: 45/45/45).
| № | Тақырып | Лекция | ОБСӨЖ | СӨЖ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің жай-күйі | 1 | 1 | 1 |
| 2 | Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің даму кезеңдері | 1 | 1 | 1 |
| 3 | Қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің жай-күйі | 1 | 1 | 1 |
| 4 | Қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің даму бағыттары | 1 | 1 | 1 |
| 5 | Әдеби процесс — әдеби даму | 1 | 1 | 1 |
| 6 | Көркемдік даму заңдылықтары және сабақтастық | 1 | 1 | 1 |
| 7 | Дәстүр жалғастығының көріністері | 1 | 1 | 1 |
| 8 | Дәстүр мен жаңашылдық бірлігі | 1 | 1 | 1 |
| 9 | Сөз өнеріндегі тағылым және жетістік | 1 | 1 | 1 |
| 10 | Дәстүрді шығармашылықпен игеру | 1 | 1 | 1 |
| 11 | Дәстүр мен жаңашылдықтың бірлігі | 1 | 1 | 1 |
| 12 | Көркемдік дәстүрдің сөз өнерін дамытудағы маңызы | 1 | 1 | 1 |
| 13 | Әдебиеттегі Абай дәстүрі | 1 | 1 | 1 |
| 14 | Абай дәстүрі және оның қазақ поэзиясындағы жалғастығы | 1 | 1 | 1 |
| 15 | М. Әуезовтің тарихи роман дәстүрі | 1 | 1 | 1 |
| 16 | М. Әуезов шығармаларындағы дәстүр мен жаңашылдық | 1 | 1 | 1 |
| 17 | С. Мұқанов шығармаларындағы көркемдік дәстүрлер | 1 | 1 | 1 |
| 18 | Ғ. Мүсірепов шығармаларының сөз өнерін дамытудағы орны | 1 | 1 | 1 |
| 19 | Ғ. Мұстафин шығармаларының халықтық сипаты | 1 | 1 | 1 |
| 20 | Әлемдік әдебиеттегі озық әдеби үдерістер | 1 | 1 | 1 |
| 21 | Қазіргі қазақ әдебиетіндегі әдеби үдерістер | 1 | 1 | 1 |
| 22 | Поэзиялық шығармалардағы әдеби дәстүрлер | 1 | 1 | 1 |
| 23 | Прозалық шығармалардағы жаңашылдық | 1 | 1 | 1 |
| 24 | Драмалық шығармалардағы дәстүр мен жаңашылдық | 1 | 1 | 1 |
| 25 | Ә. Нұрпейісов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 26 | Т. Молдағалиев шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 27 | О. Сүлейменов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 28 | М. Мағауин шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 29 | А. Сүлейменов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 30 | С. Қирабаев шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 31 | З. Қабдолов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 32 | З. Ахметов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 33 | Т. Әлімқұлов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 34 | Д. Досжан шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 35 | Ш. Мұртаза шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 36 | Ф. Оңғарсынова шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 37 | С. Сматаев шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 38 | С. Мәуленов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 39 | Ә. Әлімжанов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 40 | М. Шаханов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 41 | Қ. Жұмаділов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 42 | М. Айтхожина шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 43 | Д. Исабеков шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 44 | Е. Раушанов шығармаларындағы әдеби дәстүр | 1 | 1 | 1 |
| 45 | Әдеби үдеріс және бүгінгі қазақ әдебиеті мәселелері | 1 | 1 | 1 |
| Барлығы | 45 | 45 | 45 | |
Лекциялардың қысқаша курсы (іріктеме)
Төменде силлабуста берілген лекция мәтіндерінің мазмұны редакцияланып, ықшамдалған түрде ұсынылды. Әдебиеттер тізімі бастапқы дереккөздер бойынша сақталды.
1-лекция. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің жай-күйі
Жоспар
- Қазіргі қазақ әдебиеті және әдеби процесс
- Кеңестік әдеби процестегі шығармашылық әдіс: социалистік реализм
- Әдеби процестегі жанрлық дамулар
Негізгі ойлар
Әдеби процесс — дәстүр мен жаңашылдықтың, сабақтастық пен жалғастықтың үздіксіз қозғалысы. Әр әдебиеттің өзіндік дәстүрі бар; әлемдік классиктер сол дәстүрдің қалыптасуына ықпал етеді.
Қазақ әдебиетінде Абай дәстүрі — поэзиядағы тұтас мектеп әрі ықпалды көркемдік бағдар. Абай поэзиясынан нәр алған көптеген ақындар өз туындыларын қалыптастырды.
Қазақ прозасындағы ірі жанрлардың (әсіресе романның) орнығуы ХХ ғасырдың басында айқындалды. Прозалық тілдің әуезді, “ән салып тұрғандай” оқылуы туралы пікірлердің бірі М. Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясына қатысты айтылған.
Кеңестік әдеби процесте жетекші шығармашылық әдіс ретінде социалистік реализм ресми түрде танылды.
Қолданылатын әдебиеттер (негізгі)
- Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
- Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971.
- Сөзстан. Әдеби-сын мақалалар (1–4 кітап). А., 1970–1987.
- Нұрғалиев Р. Телағыс. А., 1986.
- Тоқбергенов Т. Қас қағым. Сын мақалалар. А., 1981.
- Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. Әдеби сын. А., 1953.
- Уақыт және қаламгер. Әдеби сын (1–4 кітап). А., 1973–1988.
2-лекция. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің даму кезеңдері
Жоспар
- Қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуі
- ХХ ғасыр басынан 1980–1990 жылдарға дейінгі даму арналары
- Тәуелсіздік жылдарындағы әдебиет және әдеби үдерістер
Негізгі ойлар
Кеңес дәуірінде қазақ әдебиеті барлық жанрлар бойынша қалыптасып, дамыды. Әдеби кезеңдер ретінде 1920–30, 1940–45, 1950, 1960, 1970, 1980 жылдар айқындалып, әрқайсысының өз ерекшелігі болды.
ХХ ғасырдың 20-жылдары прозаның қарқынды дамуы байқалды: М. Әуезовтің “Қилы заманы” сияқты туындылар жаңа көркемдік өріс ашты. (Алғашқы мәтінде аталған кейбір шығарма атаулары мен авторлық сәйкестіктері нақтылауды қажет етеді.)
Әліпби ауысымдары (араб, латын, кирилл) мәтіндерді оқылымда қиындатты және бұрынғы басылымдармен жұмыс істеуге кедергі келтірді. Соның салдарынан 1920–30 жылдар мұрасының бір бөлігі кейінгі ұрпаққа толық қолжетімді бола бермеді.
Қайта құру кезеңінде (1985–1991) ұлттық мүддеге қатысты тың тақырыптар көтеріліп, әдеби ойдың кеңеюіне жол ашылды.
Қолданылатын әдебиеттер (негізгі)
- Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
- Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971.
- Сөзстан. Әдеби-сын мақалалар (1–4 кітап). А., 1970–1987.
- Нұрғалиев Р. Телағыс. А., 1986.
- Тоқбергенов Т. Қас қағым. А., 1981.
- Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. А., 1953.
- Уақыт және қаламгер. (1–4 кітап). А., 1973–1988.
3-лекция. Қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің жай-күйі
Жоспар
- Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті
- Дәстүр мен сабақтастық
- Жаңашылдық
Негізгі ойлар
Тәуелсіздік кезеңінде қазақ әдебиеті партиялық және таптық ұстанымдардан арылып, көркемдік еркіндікке бет бұрды. Уақыт өте келе жаңа талаптарды көркемдік “електен” өткізіп, жанрлық әрі тақырыптық жаңарулар күшейді.
Әдебиетке деген қоғамдық көзқарас жанданып, көрнекті қаламгерлерді насихаттау жүйелене түсті: мерейтойлық шаралар, еске алу кештері, басылымдар арқылы шығармашылық мұра кеңінен таныстырылды.
М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов сынды тұлғалардың көркемдік дәстүрі — бүгінгі әдеби сананың маңызды тірегі. Сөз өнерінің негізі — халық тілінің қуаты екенін ұғыну және ұлттық мәдениетке құрметпен қарау өзектілігін жоймайды.
Әдеби туындылардың молаюы оларды сараптау мен талдау жауапкершілігін арттырады. Қазіргі оқырманның талғамы кеңейіп, әлемдік әдеби үдерістер туралы хабардарлығы күшейді.
Қолданылатын әдебиеттер (негізгі)
- Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
- Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971.
- Сөзстан. (1–4 кітап). А., 1970–1987.
- Нұрғалиев Р. Телағыс. А., 1986.
- Тоқбергенов Т. Қас қағым. А., 1981.
- Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. А., 1953.
- Уақыт және қаламгер. (1–4 кітап). А., 1973–1988.
4-лекция. Қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің даму бағыттары
Жоспар
- Қазіргі әдебиеттің өсіп-өркендеуі
- ХХ ғасырдың 60–80 жылдарындағы даму
- Қайта құру жылдарындағы әдебиет
Негізгі ойлар
Қазақ әдебиеті бірнеше тарихи белесте жаңғырып, көркемдік ізденістерін кеңейтті. ХХ ғасырдың 20-жылдары прозаның тың өріс алуы — әдеби дамудың маңызды факторы.
Әңгіме, повесть, роман сияқты күрделі жанрлардың орнығуы әдеби тілдің мүмкіндіктерін арттырды. Поэзияға тән әуезділік пен бейнелілік прозада да көрініс тауып, жанрлар арасында сабақтастық қалыптасты.
Қоғамдық мәселелер, әсіресе әйел теңдігі, сауаттандыру, әлеуметтік әділетсіздік тақырыптары көркем мәтіндерде кеңірек талқыланды. Сонымен бірге әліпби ауысымдары әдеби мұраның оқырманға жетуін қиындатқан фактор ретінде аталады.
Қолданылатын әдебиеттер (негізгі)
- Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
- Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971.
- Сөзстан. (1–4 кітап). А., 1970–1987.
- Нұрғалиев Р. Телағыс. А., 1986.
- Тоқбергенов Т. Қас қағым. А., 1981.
- Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. А., 1953.
- Уақыт және қаламгер. (1–4 кітап). А., 1973–1988.
5-лекция. Әдеби процесс — әдеби даму
Жоспар
- Әдеби процесс туралы түсінік
- Көркемдік даму заңдылықтары
- Дәстүр жалғастығының әдебиетте көрінуі
Негізгі ойлар
Әдеби үдеріс үнемі дамуда болады: қоғамдағы өзгеріс тоқтаусыз жүрсе, көркем сөз жүйесіндегі көркемдік таным да үздіксіз қозғалыста. Көркемдік әдістердің ауысуы (классицизм, романтизм, реализм) — жалпы әдеби эволюцияның бір көрінісі.
Бүгінгі көркемдік санада аталған әдістердің барлығы дерлік қатар қолданыла алады; бұл — эстетикалық талғам мен көркемдік құралдардың кеңеюін білдіреді. Көркем әдебиет қоғамдық сананың бір түрі ретінде әр дәуірдің арман-мақсатын, дүниетанымын бейнелейді.
Қазақ әдебиетінде поэзия ең көне әрі дәстүрі бай сала болып қалыптасты: жырлар мен дастандар — соның дәлелі. Ал проза, әсіресе роман жанры, ХХ ғасырдың басында жүйелі түрде орныға бастады.
Жаңашылдық — тек форма өзгерісі ғана емес, жаңа идеялық-көркемдік шешімдер, жаңа тақырып пен жаңа баяндау мүмкіндіктерін іздеу.
Қолданылатын әдебиеттер (негізгі)
- Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994.
- Кәкішев Т. Сын сапары. А., 1971.
- Сөзстан. (1–4 кітап). А., 1970–1987.
- Нұрғалиев Р. Телағыс. А., 1986.
- Тоқбергенов Т. Қас қағым. А., 1981.
- Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. А., 1953.
- Уақыт және қаламгер. (1–4 кітап). А., 1973–1988.
6-лекция. Көркемдік даму заңдылықтары және сабақтастық
Бастапқы мәтінде 6-лекцияның тақырыбы мен жоспары ғана берілген, толық мәтіні аяқталмаған. Бұл бөлімді толықтыру үшін лекция конспектісінің жалғасы қажет.