1995 жылғы Конституция
Конституциялық Кеңестің орны мен тәуелсіздігі
1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасында конституциялық бақылаудың жаңа моделі — Конституциялық Кеңес белгіленді. Бұл органның негізгі мақсаты — Қазақстан Республикасы Конституциясының бүкіл аумақта үстемдігін қамтамасыз ету. Сонымен қатар ол билік тармақтарының бірде-біріне кірмейді.
Конституциялық Кеңес өз өкілеттіктерін мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, лауазымды адамдар мен азаматтардан дербес әрі тәуелсіз жүзеге асырады. Ол тек Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана бағынады және шешім қабылдауда саяси немесе өзге де конъюнктуралық себептерді негіз ете алмайды.
Өтініш беру субъектілері
- Қазақстан Республикасының Президенті
- Парламент Палаталарының Төрағалары
- Парламент депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірі
- Премьер-Министр
Негізгі өкілеттіктер: Конституцияны қорғаудың тетіктері
Заңдарға алдын ала конституциялық бақылау
Конституциялық Кеңес Парламент қабылдаған заңдардың Конституцияға сәйкестігін Президент қол қойғанға дейін қарайды.
Халықаралық шарттарды бекітуге дейінгі тексеріс
Республиканың халықаралық шарттарын бекіткенге дейін олардың Конституцияға сәйкестігі бағаланады.
Конституция нормаларына ресми түсіндіру
Кеңес Конституция нормаларының мағынасы мен қолданылуын айқындайтын ресми түсіндірме береді.
Соттардың өтініштері және өзге мәселелер
Кеңес соттардың өтініштерін, сондай-ақ заңмен көзделген өзге де мәселелерді қарайды.
Осы мәтіннің мазмұнын ескере отырып, төменде Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің ұлттық және халықаралық құқықтың өзара байланысын қамтамасыз етудегі рөліне басымдық беріледі.
Ұлттық және халықаралық құқықтың өзара байланысы: Кеңестің кеңейтілген рөлі
Конституциялық Кеңестің ұлттық және халықаралық құқықтық жүйелердің өзара іс-әрекетін қамтамасыз етудегі рөлі тек халықаралық-құқықтық нормаларды бекіту және оларды парламенттік рәсім арқылы ұлттық құқықтық жүйеге енгізу кезеңімен шектелмейді.
Ресми түсіндіру арқылы
Негізгі Заң нормаларын ресми түсіндіру ұлттық құқықты халықаралық стандарттармен үйлестіруге ықпал етеді.
Конституциялылықты тексеру арқылы
Соттардың өтініштері бойынша халықаралық шарттар мен өзге міндеттемелер конституциялылық тұрғысынан бағалануы мүмкін.
Халықаралық шарттарды бекіту: рәсім және бақылаудың шектері
Қазақстанның заң шығару практикасында халықаралық шарттарды бекіту немесе белгілі бір шарттарға қосылу туралы заң алдымен Парламент Мәжілісінде мақұлданып, кейін Сенатта қабылданады. Алайда бекіту процесі мұндай заңға Мемлекет басшысы қол қойғаннан кейін ғана аяқталған болып есептеледі.
Маңызды процессуалдық қағида
Халықаралық шарт оны бекітуге бастама жасалған сәт пен Президент қол қойғанға дейінгі аралықта алдын ала бақылау нысанына айналуы мүмкін. Сонымен қатар Президент қол қойған бекіту туралы заңның өзі алдын ала қараудың нысаны бола алмайды.
Парламент кезеңінде жүгіну
Уәкілетті субъектілер бекітілмеген шартты Парламент тиісті заң қабылдап жатқан кезде Конституцияға сәйкестігін қарау туралы өтініш берген жағдайда, конституциялық іс жүргізудің нысаны ретінде шарт нормаларының өзі ғана қаралады.
Парламент заң қабылдағаннан кейін жүгіну
Мемлекет басшысы жүгінген кезде халықаралық шарттың нормативтік мазмұнымен қатар, бекіту туралы заңды қабылдау рәсімінің конституциялылығы да қаралуы мүмкін.
Алдын ала бақылаудың артықшылықтары және кейінгі бақылаудың ауқымы
Халықаралық шарттардың бекітілгенге дейін Конституция нормаларына сәйкестігін қараудың бірнеше артықшылығы бар. Ең маңыздысы — қоғамның және азаматтардың мүдделеріне, әсіресе конституциялық принциптер мен нормаларға қайшы келуі ықтимал теріс салдардың алдын алу.
Алдын ала vs кейінгі бақылау
Алдын ала бақылау
Негізінен бекітілуге жататын халықаралық актілерге қолданылады.
Кейінгі бақылау
Мемлекеттің шарттың міндеттілігіне қай тәсілмен келісім бергеніне қарамастан, халықаралық-құқықтық актілердің кең ауқымын қамтуы мүмкін.
Республиканың халықаралық шарттары мен өзге де міндеттемелерін қолданыстағы құқық деп конституциялық жолмен тану, Конституциялық Кеңестің осы актілерге қатысты бақылау жасау қызметін кеңейтеді. Кеңес бекітілген халықаралық шарттардың, сондай-ақ өзге де халықаралық актілердің конституциялылығын соттардың ұсынымдары бойынша кейінгі бақылау тәртібімен қарауға құқылы.
Шешімдердің уәждемесі: халықаралық нормаларды стандарт ретінде қолдану
Конституциялық Кеңестің қорытынды шешімдерін халықаралық шарттардың нормаларымен қосымша негіздеу ұлттық және халықаралық құқықтың өзара байланысын қамтамасыз етудің маңызды нысаны ретінде қарастырылуы мүмкін.
Практикадағы көрінісі
Халықаралық шарттар тікелей қарау нысаны болып табылмайтын өтініштер бойынша да, Кеңес ұлттық құқықтың даулы ережелерінің халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған принциптері мен нормаларына қайшы келетінін немесе, керісінше, оларға сәйкес екенін жиі атап көрсетеді.
Бұл — халықаралық принциптер мен нормалардың стандарт ретінде, сондай-ақ Конституция негізінде қалыптастырылатын құқықтық позицияларды уәждеу құралы ретінде нақты қолданылатынын білдіреді. Уәждеу бөлімінде халықаралық құқық нормаларына сүйену шешімнің салмағын арттырып, олардың Қазақстанның конституциялық-құқықтық жүйесіндегі өлшем ретіндегі маңызын көрсетеді.
Ресми түсіндірулердің құқықтық салдары: ратификация және басымдық мәселесі
Конституция нормаларын ресми түсіндіру ұлттық және халықаралық құқықтың өзара іс-әрекетін қамтамасыз етудің дербес тетігі болып табылады. Мысалы, Конституцияның 54-бабы 7) тармақшасын түсіндіруге арналған қаулылардың бірінде Кеңес қосылу туралы халықаралық шарттардың құқықтық мәртебесін және одан туындайтын салдарды талдай отырып, Негізгі Заң мемлекеттің халықаралық шарттың міндеттілігіне келісім білдіру тәсілі ретінде ратификацияға ерекше маңыз беретінін атап өтті.
Актілердің тең мағыналылығы
Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарды ратификациялау туралы актілері мен халықаралық шарттарға қосылу туралы актілері заңдық күші мен құқықтық салдары тұрғысынан тең мағыналы.
Теңестірудің конституциялық мәні
Заң шығарушы орган қабылдаған және Президенттің заң күші бар жарлықтарымен қабылданған, Қазақстан үшін міндеттілігі халықаралық шарттарға қосылу туралы нормативтік актілерде белгіленген шарттар ратификацияланған шарттарға теңестіріледі.
Басымдықтың шегі
- Ратификацияланбаған халықаралық шарттар Республика заңдарынан басым болмайды және заңдарға қайшы келмейтін шекте орындалуы тиіс.
- Заң шығарушы Конституцияның 3-бабы 3-тармағына, 61-бабы 3-тармағына және 62-бабы 8-тармағына сәйкес заң қабылдау арқылы, заңдар мен ратификацияланбаған шарттардың қолданылу арақатынасын айқындап, халықаралық міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ететін тәртіп белгілеуге құқылы.
Конституцияның 8-бабын түсіндіру: халықаралық принциптерді құрметтеу
Конституцияның 8-бабын ресми түсіндіру барысында Конституциялық Кеңес бұл баптағы Қазақстан Республикасының халықаралық құқық принциптері мен нормаларын құрметтейтіні туралы ереже ұлттық құқықты қалыптастыру кезінде оларды ескеруге ұмтылысты білдіретінін көрсетті.
Түйінді тұжырым
Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығы Конституцияға сәйкес болуы тиіс, ал заңдардан басымдық тек Республика бекіткен халықаралық шарттарға ғана беріледі.
Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ете отырып, Конституциялық Кеңес өзінің құқықтық позицияларын уәждеу және күшейту үшін халықаралық құқық принциптеріне және Республиканың халықаралық міндеттемелерінің нормаларына практикасында жиі сүйенеді.
Қайшылық туындаса: ұлттық жүйеге енгізудің құқықтық тәсілі
Бекітілуге жататын және Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығы болып табылатын халықаралық нормалар уәкілетті субъектілер олардың Конституцияға сәйкестігі мәселесі бойынша жүгінген жағдайда конституциялық іс жүргізудің объектісіне айналады.
Конституция мен халықаралық құқық нормаларының арасында қайшылық анықталуы тиісті норманың халықаралық-құқықтық құжат құрылымынан автоматты түрде алып тасталатынын білдірмейді. Мұндай актіні ұлттық құқықтық жүйеге кейіннен енгізу үшін құқықтық механизм қажет: тараптар келісу рәсімдерін қолдану және қайшылықты шешудің өзге де шараларын қабылдау арқылы мәселені реттей алады.
Қорытынды бағам: демократиялық институттарды нығайтудағы маңызы
Тұтастай алғанда, Конституциялық Кеңестің қызметі қоғамдағы демократиялық институттарды және құқықтық мемлекетті қалыптастыруға, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу қағидатын іске асыруға, сондай-ақ осы саладағы халықаралық-құқықтық стандарттарға қол жеткізуге оң ықпал етеді.
Әлемдік қоғамдық дамудың жетістіктерін жинақтаған құқықтық бағдар ретінде халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған принциптері мен нормаларын орнықтыруға бағыт ұстану Конституциялық Кеңес қызметі үшін стратегиялық мәнге ие.
Ашық қалған ой
Конституциялық іс жүргізуде халықаралық құқық нормаларын пайдалану — ұлттық құқықтық жүйенің сапасын арттыруға және құқық қолдану тәжірибесін халықаралық өлшемдермен үйлестіруге қызмет ететін маңызды құрал.