ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
Кіріспе
Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияға жорықтары нәтижесінде ене бастады. Дегенмен, ислам Қазақстанға толықтай күштеп енгізілді деу дәл бола бермейді. Сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық қатынастарға исламның кері ықпалы байқалмай, керісінше қоғамдық-саяси құрылымды нығайтатын қырлары бар екенін түсінген үстем топ өкілдері жаңа дінді қолдады. Өйткені бұрыннан тараған шамандық нанымдар феодалдық биліктің мүддесін толық қамтамасыз ете алмады. Ислам болса халықты рухани да, саяси да тұрғыдан біріктіруге қабілетті мемлекеттік дін қызметін атқара алды.
Алайда бұл үрдіске қарамастан, қазақ тайпалары ұзақ уақыт бойы ата-баба аруағын қастерлеу, тәңіршілдік пен табиғат күштеріне сенім секілді дәстүрлі ұстанымдарын сақтап, ислам қағидаларын бірден толық қабылдай қойған жоқ. Академик В. В. Бартольдтың жазуынша, XIII ғасырдың басында мұсылман Хорезм билеушілері Сырдария бойындағы және Торғай өңіріндегі мұсылман емес қыпшақтармен соғысуға мәжбүр болған. Бұл дерек сол кезеңде түркі тайпаларының басым бөлігі әлі исламды түгел қабылдамағанын аңғартады.
Рузбихан деректерінде XVI ғасырдың өзінде кей ортада қазақтар «пұтқа табынушылар» ретінде сипатталып, оларға қарсы ғазауатқа үндеген пікірлер болғаны айтылады. Араб миссионерлері шариғатты түсіндіріп, насихат жүргізгенімен, халық ата-баба аруағына, тәңірге, жұлдыз бен айға ұзақ уақыт бойы сиынуын тоқтатпады. Аруақты құрметтеу бәле-жаладан сақтайды, ырыс-береке әкеледі, мал-жанның амандығына ықпал етеді деген сенім берік орнықты. «Аруақ аттаған оңбас» деген ұғым да осы дүниетанымның айғағы.
Негізгі ой
Исламның таралуы біркелкі болған жоқ: дәстүрлі сенімдермен қатар өмір сүріп, біртіндеп орнықты.
Түйінді фактор
Әбу Ханифа негізін қалаған ханафи сунниттік бағыты жергілікті әдет-ғұрыппен үйлесуге бейім болды.
Нәтиже
Шариғат пен әдет-ғұрып ұзақ уақыт бойы өзара ықпалдасып, қоғамда қатар қолданылды.
Ханафи мәзһабының салыстырмалы түрде икемділігі — басқа халықтардың салт-дәстүріне бейімделе алуы — қазақ қоғамына да қолайлы болды. Соның арқасында қазақтың әдет-ғұрпы шариғатты толықтай ығыстырмай, керісінше қоғамдық қатынастарды реттеуге жарайтын кейбір нормаларды қабылдап отырды. Екі жүйе ұзақ уақыт бір-біріне кедергі келтірмей, қатар өмір сүрді. Сондықтан қазақтың дәстүрлі құқықтық және мәдени болмысы едәуір деңгейде сақталып қалды.
Билер қоғам үшін маңызды даулардың көбін ежелден келе жатқан әдет-ғұрып заңымен шешті. Ал миссионерлер болса жергілікті тіл, салт, сенім, құқықтық нормалар мен мәдени жетістіктерді жоққа шығармай, оларды ислам қағидаларына қайшы келмейтіндей үйлестіруге тырысты.
I. Қазақ жеріндегі исламның таралуы
1.1 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері
Араб қолбасшысы Кутейба ибн Мүслімнің әскері Қазақстанның оңтүстігіне 714 жылы басып кірді. Осы кезеңнен бастап аймақта исламдану үдерісі күшейе түсті. Дегенмен, Орта Азияда арабтарға қарсы тұрған Түргеш қағанаты Шаш (Ташкент) пен Ферғана, Самарқан мен Бұхараның жергілікті тұрғындарын қолдау үшін әскер жіберіп, араб экспансиясына елеулі қауіп төндірді.
Испиджаб (Сайрам) маңында жоғары түргештердің қолбасшысы Сүзеген (деректерде Әбу Мырзақым есімімен де кездеседі) арабтарға табанды қарсылық көрсетіп, алғашқы кезеңде Оңтүстік Қазақстаннан арабтардың шегінуіне ықпал етті. 737 жылға қарай түргеш атты әскерінің көмегімен Мауереннахр аумағы біраз уақытқа сыртқы күштерден тазартылды. Алайда билік үшін талас кезінде Сүзегеннің қаза табуы түргеш мемлекетін әлсіретіп, араб билігінің қайта орнығуына жағдай жасады. Осыдан кейін Наср ибн Сейяр аймақтағы араб ықпалын қалпына келтіруге кірісті.
Зерттеуші Б. Ғафуров Кутейбаның Испиджабқа бағытталған жорығының басты себебі саудадан гөрі стратегиялық мақсат болғанын атап өтеді: Испиджабты алу арқылы ол түркі әскерінің Мауереннахрдағы одақтастарына көмек жеткізу жолын кесуді көздеді. Жорықтарға миссионерлер де еріп жүргенімен, арабтардың әскери-саяси тұрақсыздығы исламды бірден орнықтыруға мүмкіндік бермеді.
Конфессиялық әртүрлілік
Аймақта зәрдүстілік, манихейлік, буддизм, христиандық сияқты діни жүйелер қатар өмір сүрді. Ислам таралған сайын кейбірі қудалауға ұшырап, әсіресе зәрдүстіліктің жазба мұралары жойылды.
Әдет-ғұрыптың орны
Көшпелі қоғамда әдет-ғұрып нормалары ұзақ уақыт негізгі құқықтық реттеуші болды: ру намысы, туыстық байланыс және ортақ жауапкершілік әлеуметтік тәртіпті ұстап тұрды.
Арабтар Мауереннахрды толық бағындыруға Әбдімәлік ибн Маруан (685–705) тұсында ғана жақындай алды. Хорасан билеушісі Кутейба ибн Мүслім ішкі қақтығыстардан әлсіреген Орта Азиядағы түркі тайпаларын біртіндеп бағындырды. Бұхара мен Самарқан үшін болған шайқастардан кейін де жергілікті халықтың исламды қайта-қайта қабылдап, араб әскері кеткен соң бұрынғы дініне қайта оралып отырғанын Наршаһи деректері сипаттайды. Төртінші рет Бұхара алынғаннан кейін қалаға араб қоныстанушыларын әкелу, пұттарды қирату, мешіттер салу және мешітке келгендерге сыйақы беру секілді тәсілдер қолданылғаны айтылады. Бұл исламдану үдерісінің кей аймақтарда қысым мен ынталандыру аралас тәсілдермен жүргенін көрсетеді.
Осыдан соң қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпаларға исламды тарату үшін миссионерлер ағылды. Олар көшпелі халыққа күш қолданбай ықпал етудің жолдарын қарастырды. Исламға мүлде кереғар емес көрінген кейбір дүниетанымдық ұқсастықтар арқылы жаңа сенімді түсіндіруге ұмтылды. Соған қарамастан, ислам қазақтардың ежелгі әдет-ғұрпын ұзақ уақыт бойы толық ығыстыра алмады: дәстүрлермен санасуға мәжбүр болды. Дәстүрге берік топтарды «дінсіз» деу, оларға қарсы қатаң үндеулердің тууы да осы тарихи шиеленістердің бір қыры.
Көшпелі өмір салты жазба мәдениеттің кең тарауына шектеу қойғанымен, ауызекі шығармашылық ерекше дамыды. Үлгі-насихат жырлары мен мақал-мәтелдер тек тәрбиелік мазмұнмен шектелмей, моральдық, құқықтық, саяси нормаларды да тұтас қамтыған қоғамдық кодекс қызметін атқарды.
1.2 Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы
Қазақ дүниетанымындағы ең қадірлі ұстанымдардың бірі — ата-баба аруағын құрметтеу. Өлген адам аруаққа айналып, тірілердің қорғаушысы әрі бақылаушысы ретінде қабылданды. Аруақ тірі ұрпақтан салт-дәстүрді, кәде-жораны, әдет-ғұрып заңдарын сақтауды талап етеді деген түсінік болды. Егер аруақ разы болмаса, ауру-жалғыздық, мал шығыны, жұт, құрғақшылық сияқты қиындықтар келеді деп сенді.
Сол себепті аруақты разы ету үшін құрбандық шалу, еске алу асын беру, жалбарыну секілді ғұрыптар кең тарады. Қарттарға — әсіресе өлімге жақындаған ақсақалдарға — ерекше құрмет көрсетіліп, олар тірілер мен өлгендердің арасындағы дәнекер іспетті бағаланды. Мұндай мәртебе кез келген жанға емес, ақыл-парасаты мен еңбегі арқылы елге танылған тұлғаларға берілді: көзі тірісінде әулие атанып, өлгеннен кейін аруақ ретінде қастерленгендері де болған.
Дегенмен аруақ Аллаға тең емес: халық санасында ол жаратушының орнына қойылмай, арадағы жебеуші, қолдаушы ретінде ұғынылды. Көңілі қалған сәтте «аруақ атсын», «аруақ ұрсын» деп қарғау да осы нанымның тілдік көрінісі.
Отбасы, туыстық және қоғамдық тәртіп
Қазақ қоғамында отбасыға айрықша мән берілді. «Отбасы — ошақ қасы» қағидасы тек тұрмыстық ұғым емес, ұрпақ тәрбиесі мен қоғамдық тұрақтылықтың негізі саналды. Отбасы берік болса, одан өрбитін ұрпақ та орнықты болады деген сенім кең тараған. Сол себепті ерлі-зайыптылық байланысқа немқұрайды қарау қоғам тарапынан теріс бағаланды; ажырасу сирек құбылыс болды.
Дәстүрлі ортада «үлкен отбасы» (патронимия) кең тарады: әке-шеше, үйленген ұлдар, кейде немере-шөбереге дейін бір шаңырақтың экономикалық әрі моральдық жауапкершілігін бөлісті. Мұндай бірлікке тек ортақ шаруашылық мүдде емес, қандастық-туыстық, намыс бірлігі де негіз болды. Үлкен мәселелер кеңес арқылы шешіліп, «ақылдасып пішкен тон қысқа болмайды» деген қағида өмір салтына айналды.
Рулық қоғамда құқықтық реттеу тетіктерінің бірі — құн дауы және қанды кек институты болды. Бұл, бір жағынан, ауыр қылмыстың алдын алатын тосқауыл ретінде қызмет етті: кісі өлтірудің салдары жеке адамға ғана емес, тұтас руға тиеді деген түсінік қылмысқа баруды тежеді. Рулық қақтығыстар жер, жесір, мал дауы немесе барымта аясында кездескенімен, жеке бастың пайдасы үшін тонау мен кісі өлтіру кең тараған құбылыс ретінде сипатталмайды.
Әке беделі және тәрбие мәдениеті
Туыстық жүйе әке жағынан таралып, жеті атаға дейінгі аралық қандастық өлшем ретінде қабылданды. Үлкенді құрметтеу — қоғамдық әдептің өзегі болды: үлкен мен кіші қарым-қатынасы әке мен бала қатынасына ұқсас тәртіппен реттелді. «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деген мәтелдер де осы тәрбиелік норманы бекітті.
Қазақтарда балаға мейірім таныту, тәрбиені білімнен жоғары қою ұстанымы күшті болды. «Бала ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дей отырып, мінез қалыптастырудың негізгі арқауы — отбасы үлгісі деп танылды. Бұл қағида көптеген мұсылман қоғамдарындағы ата-анаға құрмет мәдениетімен де үйлеседі.
Құда түсу, қалыңмал және әлеуметтік тепе-теңдік
Ұлды үйлендіруде ата-ана жағы құда болар жұртты таңдап, танып-біліп барып құда түскен. Құда түсу дәстүрі көп жағдайда қалыңмалмен қатар жүрді. Қалыңмалды тек «қызды сатып алу» деп біржақты түсіндіру тарихи-әлеуметтік мәнін толық ашпайды: ол той жасау, жасау дайындау, жаңа отбасының тұрмысын түзеу, сондай-ақ ажырасу болған жағдайда әйелдің әлеуметтік қорғанысын қамтамасыз ету тетігі ретінде де қызмет атқарған.
Сонымен бірге екі жақтың алыс-берісі өзара теңгеріммен орындалуға тырысқан: жігіт жағы әкелген «ілу», «киіт» секілді сый-сияпаттарға қыз жағы да лайықты жауап қайтарған. Дәстүрдің орындалуы әркімнің шамасына, әлеуметтік жағдайына қарай бейімделген.
Қазақ тәжірибесінде жар таңдауда сырт келбеттен бұрын тәрбие, ақыл-парасат, әулеттің өнегесі бірінші орынға қойылды. «Шешесін көріп қызын ал» деген нақыл да осыны меңзейді. Кей кезеңдерде басқа дін өкілдерімен некелесу кездескенімен, уақыт өте шариғат ықпалы күшейген сайын мұндай үрдістер шектеле түсті.
Ескерту: Берілген мәтіннің соңғы бөлігі үзіліп қалғандықтан, шариғат нормалары туралы ой аяқталмай қалған. Қолжетімді үзінді редакцияланып, мағынасы сақтала отырып берілді.
II. Ислам және Қазақстан
2.1 Қазіргі Қазақстандағы ислам дінінің жағдайы
Берілген мәтінде бұл бөлім тек жоспар түрінде көрсетілген, мазмұндық бөлігі толық берілмеген. Егер осы тараудың негізгі тезистері мен деректерін қосымша жіберсеңіз, оны да осы стильде өңдеп, біртұтас блог жазбасына айналдырып беремін.
Қорытынды
Қазақ даласында исламның орнығуы ұзақ әрі күрделі тарихи үдеріс болды: әскери-саяси оқиғалармен қатар жүріп, жергілікті дүниетаныммен өзара ықпалдаса отырып дамыды. Әсіресе ханафи бағытындағы исламның икемділігі қазақтың әдет-ғұрпымен қабысып, қоғам өмірінде қатар қолданылатын нормалар жүйесін қалыптастырды.
Соның нәтижесінде қазақ қоғамы бір жағынан ислам өркениетінің кең арнасына қосылса, екінші жағынан дәстүрлі тәрбие, туыстық құрылым, билер институты мен ауызекі мәдениет арқылы өз болмысын сақтап қала алды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Мәтінде келтірілген дереккөздер ретінде В. В. Бартольд, Наршаһи, Б. Ғафуров және өзге авторлар аты аталады. Алайда толық библиографиялық сипаттама (кітап атауы, жылы, баспасы, беті) берілмеген.