Қазақша рефераттар

ДӘУЛЕТКЕЙРЕЙ Шығайұлы

Дәулеткерей Шығайұлы (1820–1887): күй әлемінің көрнекті өкілі

Дәулеткерей Шығайұлы (1820–1887) — қазақ күй өнерінің ірі тұлғаларының бірі, күйші әрі композитор. Әкесі Шығай қайтыс болғаннан кейін (1855), Дәулеткерей ағасы Мақаш Бөкейхановтың тәрбиесінде болады. Ол күйші Мүсірәлі Бәрдәліұлымен кездесіп, оны өзіне ұстаз тұтады.

Өнердегі орны

Күйлері халық арасына кең тараған, орындаушылық дәстүр мен композиторлық ойлау жүйесін ұштастырған тұлға.

Шәкірттері

Баласы Салауаткерей, Баламайсан, Әлікей Бәсәләлиұлы және өзге де шәкірттер.

Белгілі күйлері және шығармашылық кезеңдері

Дәулеткерейдің репертуары бай. Оның «Желдірме», «Тартыс», «Ысқырма», «Қос алқа», «Қыз Ақжелең», «Ақбала қыз», «Көркем ханым», «Қаража ханым», «Мұңды қыз», «Жұмабике» сияқты күйлері кеңінен таныс.

Орыс музыкасының ықпалы және жоқтау күйі

Орыс музыкасының ықпалымен «Ващенко», «Қосімшек», «Қоңыр», «Тонан» секілді күйлерін дүниеге әкеледі. 1871 жылы досы М.-С. Бабажановтың қазасына арнап «Салық өлген» атты жоқтау күйін шығарады. «Бұлбұл» күйі де осы кезеңде туады.

Соңғы жылдар: терең мазмұн, күрделі психологизм

Композитор өмірінің соңғы кезеңіндегі күйлеріне терең мазмұн мен күрделі психологизм тән. Мұны «Демалыс», «Төндірме», «Керілме», «Жігер» секілді шығармалары айқын көрсетеді.

Мұраны жеткізген орындаушылар

Дәулеткерей күйлерін насихаттап, біздің заманымызға жеткізгендердің қатарында Сейтек Оразұлы мен домбырашы Н. Бөкейханов аталады.

XIX ғасыр: күй жанрының жанрлық сипатқа ие болуы

Қазақ күйлерінің жанрлық сипаты айқындалып, аспаптық музыкамыз классикалық деңгейге көтерілген кезең — XIX ғасыр. Осы дәуірде қазақ даласында биік күйшілік мектептер қалыптасып, көрнекті күйшілер танылды.

Құрылым: монотақырыптық принцип

Домбыра күйлерінің құрылымы көбіне монотақырыптық сипатта болады. Сондықтан барлық күйге бірдей «2–3 бөлімді» немесе еуропалық музыкадағы «рондо», «рондо-вариациялық» секілді анықтамаларды тікелей қолдану тиімсіз. Домбыра шығармаларын «күй» деген төл түрдің аясында тану орынды.

Рондо үлгісінің сиректігі

Рондоға тән A–B–A–C–A–B секілді құрылымдық жүйені домбыра күйлерінен тұрақты түрде кездестіру қиын. Қазақ күйлері — өз табиғатына сай дара құбылыс; олардың арқауында монодиялық жүйеге құрылған монотақырыптық принцип жатыр.

Мысал: тақырыптың сатылы қайталануы

Мәселен, Құрманғазының «Балбырауын» күйі бір музыкалық тақырыптың түрлі пернелік басқыштарда үш рет қайталануына негізделген (A–A2–A2). Осыған ұқсас көріністі Дәулеткерейдің «Қос алқа» күйінен де байқауға болады.

Төкпе және шертпе: орындаушылықтан туған жіктеліс

Қазақ күйлері табиғатына сай екі салаға жиі жіктеледі: төкпе және шертпе. Бұл жіктелістің түп негізінде орындау ерекшелігі жатыр.

Төкпе дәстүрі (Батыс Қазақстан)

Батыс өңірге тән төкпе күйдің орындауы жылдам, серпінді келеді; бейнелейтін образдары да динамикалы, айқын қимылды болып ерекшеленеді.

Шертпе дәстүрі (оңтүстік аймақтар)

Шертпе күйлер терең сезімге, философиялық толғанысқа құрылады. Оның өз ішінде де айырмашылық бар: мысалы, Арқадағы Тәттімбет пен Созақтағы Сүгір, сондай-ақ Төлеген Момбеков шығармаларының образдық әлемі бірдей емес.

Ішкі стильдік айырмалар

  • Кей мектепте майда мелизмдік өрнектер басым келеді.
  • Кей үлгіде жүрдек ой, ілгері қозғалыс үстем болады.

Атау мен түсіндіру: «мифологиялық күй» жанр ма?

Қазақ күйлеріне қатысты «Көне күйлер», «Халық күйлері», «Көне күй-аңыздар» деген атаулар жиі қолданылады. Сонымен бірге «мифологиялық күйлер», «тарихи күйлер», «психологиялық күйлер» секілді тіркестер де кездеседі. Алайда бұларды жанрлық анықтама ретінде қабылдау әрдайым дәл бола бермейді.

Күй-аңыз: дербес фольклорлық құбылыс

Күй аңыздары — жеке фольклорлық жанр. Олар белгілі бір шығармаға қатысты айтылса да, күйден бөлек, өз алдына дербес дамып отырады. Мұндай табиғи ерекшеліктерді А. Сейдімбек «тармақты күйлер» деп нақты көрсетеді.

Сұрақ тудыратын мысалдар

Айталық, «Шыңырау», «Шұбар киік», «Желмая», «Назым», «Байжұма», «Бозінген», «Кертолғау» секілді шығармалардың «мифологиялық сипаты» нақты неден көрінеді? Бұл мәселе атаудың шартты екенін аңғартады.

Әуендік негіз және кәсіби музыкаға ықпалы

Интервалдық тірек

Қазақ күйлері негізінен кварта–квинта (4–5) интервалдарына сүйенеді. Дегенмен, Сүгір мен Төлеген Момбеков шығармаларында терциялық үндестік те ұшырасады. Мұны күй дәстүрін дамытудың бір көрінісі ретінде қабылдауға болады.

Кәсіби композициядағы жалғастық

Күй жанры қазақ композиторларының кәсіби шығармаларына да арқау болды. Е. Брусиловский, А. Жұбанов, М. Төлебаев, Е. Рахмадиев, Ғ. Жұбанова, Қ. Мусин және өзге авторлар домбыра күйлерін шығармашылық өзек ретінде пайдаланды.

Симфониялық күй және өзге ықпалдар

Қазақ музыка мәдениетінде симфониялық күй жанры да қалыптасты. Кезінде қазақ күйлерін Н. Мясковский, А. Зильбер сияқты орыс композиторлары да өз шығармаларында қолданған.