Диалектика
Бұл тарау В.И. Лениннің сөзімен айтқанда марксизмнің «тірі жаны» саналатын диалектиканың принциптеріне, заңдары мен категорияларына арналған. Диалектика мәселесі қазіргі ғылыми таным мен практикалық іс-әрекеттің негізгі түйіндерінің бірі болып табылады.
Диалектика: таным мен практиканың тоғысқан тұсы
К. Маркс, Ф. Энгельс және В.И. Ленин өз еңбектері мен революциялық қызметінде танымдағы диалектиканың жарқын үлгілерін және оның революциялық практикада іске асуын көрсетті. Олар ізбасарларын диалектиканы шығармашылықпен меңгеруге, оны ғылыми және практикалық міндеттерді нақты шешуде шебер қолдануға шақырды.
Кез келген философиялық ілімнің, соның ішінде маркстік-лениндік философияның да ғылыми жүйесіне теория мен әдіс кіреді.
Теория және әдіс: философиялық жүйенің өзегі
«Теория» сөзі көне грек тіліндегі «зерттеу», «ілім» мағыналарымен сабақтас. Теория заттар мен процестерді талдайды, олардың шын мәнінде қандай екенін түсіндіруге ұмтылады. Ол белгілі бір білім саласында басшылыққа алынатын идеялар жүйесі әрі адамдардың жинақталған тәжірибесінің қорытпасы.
Қоршаған дүниені тану процесінде де, практикалық қызметте де біз әрдайым белгілі бір мақсаттар мен міндеттер қоямыз. Осындай мақсатқа бағытталған, сыншыл әрі өзгеріс енгізуге ұмтылған сипат материалистік диалектикаға айрықша тән деп түсіндіріледі.
Диалектиканың тарихи формалары
Ежелгі дәуір
Диалектика даму және жалпыға бірдей байланыс туралы ілім ретінде ерте кезеңдерде қалыптаса бастады. Ф. Энгельс ежелгі грек философтары «туа біткен диалектиктер» болғанын атап өтеді, олардың ішінде Аристотель жан-жақты білімдар ойшыл ретінде ерекшеленеді.
Дегенмен, ежелгі диалектика көп жағдайда стихиялық әрі тұрпайы сипатта болды: болмыстың жалпы бейнесін бере алғанымен, нақты мәселелерді шешуде әлсіздік танытты.
Гегель диалектикасы
Диалектиканың тарихи екінші формасы — Гегель диалектикасы. Маркс пен Энгельс оны жоғары бағалап, Гегельді өздерінің философиялық ізашары ретінде қарастырды.
XIX ғасырдағы орыс ойшылдары
Маркске дейінгі үшінші тарихи форма XIX ғасырдағы орыс революцияшыл-демократтарының философиясымен байланыстырылады: А.И. Герцен, В.Г. Белинский, Н.А. Добролюбов, Н.Г. Чернышевский және олардың ізбасарлары.
Даму ұғымы: диалектиканың жауап беретін сұрағы
«Даму деген не?» деген сұраққа диалектика нақты жауап беруге тиіс. Даму — материалдық және идеалдық объектілердің заңды, сапалық, қайтымсыз процесі.
Даму барысында кез келген объект өзгеріске ұшырайды: жойылу мен бөлшектену, жаңаның пайда болуы мен ескінің ығысуы секілді құбылыстар арқылы қозғалыста болады.
Материалистік диалектика және оның заңдары
Материалистік диалектика — дамудың жалпы философиялық теориясы. Ол табиғаттың, қоғамның және адам ойлауының дамуының ең жалпы заңдарын зерттейтін ғылым ретінде түсіндіріледі. Диалектиканың негізгі заңдары белгілі бір категориялар арқылы мазмұндық тұрғыдан ашылады.
Категориялар туралы
Философия өз мазмұнын категориялар арқылы тұжырымдайды. Категориялар туралы ең алғашқы жүйелі еңбектердің бірі Аристотель есімімен байланыстырылады.
Жаңа дәуірде категориялар ілімін классикалық неміс философиясының негізін қалаушылардың бірі И. Кант одан әрі дамытты.
Мөлшер мен сапаның өзара ауысуы
Сапа мен мөлшер категориялары адамның практикалық қызметі барысында қалыптасады. Сапа мен мөлшер — болмыстың жалпы объективтік сипаттамалары; сонымен қатар олар ойлаудың да жалпы формалары ретінде дүниені тану мен практикалық өзгерістердің маңызды басқыштарын білдіреді.
Терістеуді терістеу заңы
Бұл заң дамудың мәнін, жалпы тенденциясы мен бағытын сипаттайды. Диалектикалық терістеу табиғаттағы, қоғамдағы және ойлаудағы дамудың ең жалпы әрі объективті шарттарының бірі ретінде қарастырылады.
Терістеу — әрбір зат пен құбылыстың ішкі дамуынан туындайтын диалектикалық процесс. Терістеуді терістеу заңы екі категорияның ішкі байланысын ашып, олардың бір-біріне өтуін көрсетеді.
Ғылымдағы көріністері
Математика мен физикадағы сәйкестік принципі (принцип соответствия) диалектикалық терістеудің өзіндік ерекше көріністерінің бірі ретінде түсіндіріледі: жаңа теориялар ескіні толық жоққа шығармай, оның шектеулі аймақтағы ақиқаттығын сақтай отырып, кеңірек әрі тереңірек деңгейде қайта құрады.