Пушкин қазақ жерінде
Пушкин және қазақ жері: байланыс, сапар, мұра
Қазақстанда Пушкиннің кім екенін түсіндіру артық: ол көптеген отбасында Абаймен бірге рухани қазына ретінде қастерленеді. Ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы өз көзі тірісінде-ақ Қазақстанмен, қазақ халқымен сабақтасып жатты.
Алғашқы қызығушылық: Одессадағы таныстық
Пушкиннің қазақ дүниесіне қатысты қызығушылығы 1823–1824 жылдары Одессада айдауда жүрген кезеңінде байқалады. Ол генерал М.С. Воронцовтың кеңсесінде қызмет етіп жүріп, шығыстанушы-ғалым Алексей Левшинмен танысады.
Левшин бұған дейін қазақ жерінде болып, қазақтар туралы «Қырғыз-қайсақ немесе қырғыз-қазақ ордалары мен далаларының сипаттамасы» атты үш томдық еңбегін жариялаған еді. Ол өз саяхаты, қазақ елінің тұрмысы, тарихы, әдет-ғұрпы мен салт-санасы туралы ақынға әсерлі әңгіме шертеді. Осы әңгімелер Пушкиннің назарын дала өркениетіне бұрып, кейінгі ізденістеріне рухани негіз болды.
Түйін
Пушкин үшін Қазақстан тақырыбы кездейсоқ эпизод емес, ерте бастан қалыптасқан қызығушылықтың жалғасы болды.
1833 жылғы сапар: Орынбор мен Орал бағыты
Арада он жылдай уақыт өткенде Пушкин Пугачев көтерілісі туралы көлемді еңбек жазуды ойлап, көтеріліс оты шарпыған өңірлерді аралауға бел буады. Ол 1833 жылдың 17 тамызында Петербургтен жолға шығып, Мәскеу, Нижний Новгород, Қазан, Симбирск арқылы жүріп, 18 қыркүйекте Орынборға келеді. Мұнда екі тәулік аялдап, 20 қыркүйекте Орал қаласына аттанып, келесі күні жетеді; Оралда үш күн болып, 23 қыркүйекте Болдиноға жол тартады.
Тарих ізі қалған мекен
Бүгінде ақын аялдаған үйдің қабырғасында сол күндерді еске салатын мемориал тақта бар. Орал өңірі орыс әдебиеті мен өнеріне де, тарихи жадыға да бай өлке ретінде аталады.
Жайық атырабының маңызы
Бұл өңір Емельян Пугачев бастаған ең қуатты шаруалар қозғалысының ізі қалған кеңістік қана емес: кейін әр дәуірде И.А. Крылов, В.А. Жуковский, В.И. Даль, Л.Н. Толстой, В.Г. Короленко, А.А. Фадеев, М.А. Шолохов секілді тұлғалардың шығармашылық әлемімен де сабақтасып жатыр.
Пушкин зайыбы Наталья Николаевнаға хатында Оралға келгенін, халықтың қуана қарсы алғанын, елдің қонақжайлығын атап өтеді: «…Орал қаласына келдім. Мұндағы халық біздерді қуана қарсы алды. Елі қонақжай екен. Менің құрметіме түсте екі дүркін дастархан жайылды».
Дерек жинау және тарихи шындыққа ұмтылыс
Орал сапарында Пушкин Жайық бойын аралап, мұрағат құжаттарын қарастырып, көтеріліс болған жерлерді көзімен көреді. Ол көтерілісті өз көзімен көрген адамдардың естеліктерін жинап, ел ішінде сақталған жырлар мен аңыз-әңгімелерді жаздырып алады. Жиналған материалдар оған шаруалар көтерілісін және Пугачев тұлғасын тарихи шындыққа барынша жақын бейнелеуге мүмкіндік берді.
Жазушының көтеріліске орыс шаруаларымен бірге басқа халық өкілдерінің, соның ішінде башқұрттар мен қазақ кедейлерінің де қатысқанын көрсетуі — көпқырлы тарихи көріністі ашатын маңызды тұс.
Нәтиже
Орынбор–Орал сапарынан кейін Болдинода Пушкин «Пугачев тарихын» аяқтап, «Капитан қызы» повесін жазуға кіріседі. «Пугачев тарихында» сол кездегі қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қатысты деректер де ұшырасады, дала табиғатының көріністері де суреттеледі.
Дереккөз: А.С. Пушкин. «Пугачевтің тарихы». Алматы, 1956.
Пушкин және В.И. Даль: сапардағы серіктестік
Пушкиннің Орынбор сапарында оның қасында орыс тілінің әйгілі түсіндірме сөздігін жасаған жазушы-фольклорист Владимир Иванович Даль жүргені белгілі. Даль Пушкиннің жақын досы болған және ақын ғұмырының соңғы сәттерінде жанында болған адамдардың бірі ретінде аталады.
Бұл туралы ғалым Ш. Сәтбаеваның «Достық дастандары» еңбегінде: Владимир Порудоминскийдің «Даль» кітабында Пушкин мен Дальдің 1833 жылы Орынборда бірге болған сәттері де көрсетілетіні айтылады.
Қазақ фольклоры: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» қолжазбасы
Пушкин Қазақстанда болған кезінде қазақ халқының өміріне, әдет-ғұрпына, мәдениетіне қызығушылықпен қарады. Ол қазақ жігіттерінің Пугачев бастаған көтеріліске қатысқанын дерек ретінде біліп қана қоймай, қазақтың бай сөз өнеріне құмарта үңіледі. Сол ықыластың бір дәлелі — ауыз әдебиетінің інжу-маржаны «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» туралы материалды жаздырып алуы.
Қолжазбаның сипаты
Көлемі шамамен бес бет, сиямен жазылған қолжазба кейін Пушкин мұрасын зерттеушілерге мәлім болады. Ақынның қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай шыққан «Временник Пушкинской комиссии» жинағының үшінші томында профессор Л.Б. Модзалевский оны «Пушкин архивіндегі қазақ аңызының қолжазбасы» деген атпен алғаш жариялап, Пушкиннің қазақ халық шығармашылығының бір тамаша ескерткішімен таныс болғанын атап өтеді.
Неге маңызды?
- Қазақ поэмасы туралы орыс әдебиеті мен шығыстанудағы алғашқы материалдардың бірі.
- Аякөз маңындағы мазар туралы деректерді ертерек тіркеген.
- Жырдың романтикалық әуезін жеткізетін ерекшеліктерді сақтаған.
Қолжазбада поэманың мазмұны баяндалмастан бұрын Аякөз маңындағы Қозы Көрпеш – Баян сұлу мазарының орны, сондай-ақ Қозы мен Баянға және жырда кездесетін тағы екі кейіпкерге арналып орнатылған төрт мүсін болғаны айтылады. Ғылымда мұндай мәліметтер кейінірек жүйелі түрде тарай бастағанын ескерсек, Пушкин архивіндегі жазбалар — осы жыр жайлы ең ерте деректердің бірі.
Болжам
Пушкин қазақ аңызы негізінде поэма жазуды ойлап, бұл сапарда естіген сюжетті кейінге сақтап қоюы да мүмкін.
«Ескерткіш» өлеңіндегі халықтар панорамасы
Пушкиннің өмірінің соңғы кезінде жазылған «Ескерткіш орнаттым мен қолдан келмес» өлеңінің қолжазба күйінде сақталған бір нұсқасында қазақ халқы да аталады. Үшінші шумақтың бастапқы нұсқасында мына жолдар кездеседі:
Слух обо мне пойдет во все концы России. Узнает всяк живущий в нем язык… Могущий внук славян и финн, грузинец Черкес, киргизец и калмык.
Ескерту: бұл өлең Орал сапарынан шамамен үш жыл өткен соң жазылған. 1999 жылы Мәскеуде Пушкин еңбектерінің бастапқы қолжазба нұсқаларының толық жинағында аталған нұсқа қайта жарияланды.
Қазақстандағы қабылдау: Шоқан, Ыбырай, Абай
Қазақ тарихында Пушкин мұрасына алғаш айрықша ден қойып, өнеге еткендердің қатарында Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин және Абай Құнанбаев аталады. Олар Пушкинді тек ақын ретінде қадірлеумен шектелмей, оның шығармашылық әлемін білім мен ізденістің тірегіне айналдырды.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан — Пушкиннің өмірі мен шығармашылығының айрықша қырларын ашатын кеңістіктердің бірі. Ақын бұл сапарын өз хаттарында да ілтипатпен еске алады.
Кино-әңгіме және музейлік жады
Пушкиннің Орынбор мен Оралға сапары туралы «И назовет меня» («Атым да аталар…») атты кино-әңгіме түсірілген. Республикамыз туралы көптеген кинохроника жасаған маман И. Верещагин құрастырып, Б. Девинский сценарий жазған, операторлар В. Васильченко мен Н. Носов түсірген бұл туынды тарихи құжаттарды, мәліметтерді, сирек фотографияларды, ақын жазбаларын және Орынбор мен Оралдың қазіргі келбетін қатар ұсынады.
Сондай-ақ, Пушкин өмірінің соңғы жылдарында тұрған Петербургтегі Мойка көшесіндегі музей-үйі де осы әңгімеде аталады. Дәл сол жерде ақын жаздырып алған «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» туралы қолжазба сақталған. Ақын қапыда қазаға ұшырамағанда, қазақ даласына арнап жеке өлең не поэма жазар ма еді деген ой еріксіз келеді.
Кинотуындыдағы поэзиялық үн
«Атым да аталар…» кино-әңгімесінде Пушкин туралы қазақ ақындары Жамбыл Жабаев, Ғ. Орманов, Қ. Бекхожин, Ж. Молдағалиев, Қ. Сатыбалдин өлеңдерінен үзінділер беріледі.
«Жоқ, өлмен, жаным тірі өлеңімде,
Жаңғырар, құрымайды денем мүлде,
Жалғанның жарығында мен ардақты,
Жасаса жалғыз ақын керегі не...»Аударма: Б. Бұлқышев.
Бүгінгі белгі: ескерткіштер, музейлер, атаулар
Алматы мен Орал қалаларында Пушкинге арналған ескерткіштер бар. Орал қаласында ақын тоқтаған үй музейге айналған. Қазақстандағы көптеген оқу орындары мен мектептерге, кітапханалар мен көшелерге Пушкин есімі берілген; сондай-ақ өзге де қала-ауылдардағы көптеген көшелер ақын атымен аталады.
Тірі мұра
Пушкиннің Қазақстанмен байланысы — әдеби ықпал ғана емес, тарихи жады мен мәдени сабақтастықтың да көрінісі.
Негізгі ой
Далаға сапар, мұрағат деректері, фольклорлық жазбалар және кейінгі қабылдау тарихы Пушкин мұрасын Қазақстан контексінде ерекше қымбат етеді.