ҚАЛҚАМАНҰЛЫ БҰҚАР ЖЫРАУ
Бұқар жырау: елдік мұраттың жыршысы
Қалқаманұлы Бұқар жырау (1668–1781) — қазақтың ұлы жырауы, XVIII ғасырдағы жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күрес кезеңінде ел бірлігін ұйыстырып, ұлт санасын серпілткен көрнекті тұлға. Ол — қазақтың азаттық соғысын бастаушы әрі ұйымдастырушы ретінде танылған Абылай ханның ең сенімді ақылшысы, мемлекет ісіне ықпал еткен рухани тірек.
Тегі, танымы және «көмекей әулие» атағы
Бұқар жырау Арғын тайпасының Қаржас руынан шыққан. Заманында сыншылар оны «көмекей әулие» деп атаған: аңызға қарағанда, сөйлегенде көмейі бүлкілдеп, аузынан өлең төгіліп отырады екен. Абылай хан жорыққа аттанар алдында ай-күннің сәтін сұрап, көрген түсін жорытатын болғаны да жыраудың ел ішіндегі беделі мен көрегендігін аңғартады.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек, Бұқар жырау әз Тәуке хан тұсында да ордаға жақын, беделді билердің бірі ретінде ел басқару ісіне араласқан.
Бұл пікірді Үмбетей жыраудың: «Көріктей басқан күпілдеп, көмекейің бүлкілдеп, сөйлер сөзден таймадың. Тәукенің болып жаршысы, халқыңның болып заршысы, белді бекем байладың» деген жолдары да қуаттайды.
Алмағайып ғасыр және елді ұйыстырған сөз
XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы қазақ халқы үшін жойылып кету қаупін тудырғаны белгілі. «Ақтабан шұбырынды» зобалаңына ұшыраған жұрттың басын қосып, ата жауға қарсы азаттық күреске жұмылдыру — Бұқар жыраудың өмірлік мұратына айналды. Оның сөзі елге — есті кеңес, ерге — бұйрықтай пәрмен болып жетті.
Ханға да, қараға да ортақ бағдар
Хан да, қара да тарих көшінің бағытын, күрмеуі қатқан істің шешімін Бұқардан күткендей. Ол халық санасында әулие дана, дуагөй бітімші, көреген болжаушы деңгейіне көтерілді.
Рухани дәстүр сабақтастығы
Бұқар жыраудың осы тұстағы даңқын орта ғасырдағы оғыз жұртының әулиесі Қорқытпен, XIV ғасырдағы ноғайлы елінің данасы Сыпыра жыраумен салыстыруға болатындай.
Толғауларындағы өзек: бірлік, парасат, жауапкершілік
Бұқар жыраудың толғауларында өзі куә болған алмағайып заманның келбеті бар болмысымен көрінеді: өмір құбылысы, дүние заңдылықтары, әлеуметтік ахуал мен адам тіршілігі кең тыныспен жырланады. Сол мұраның басты сарыны — елдің бірлігі мен ынтымағын күшейту.
Бірлік — қорғанудың басты шарты
Жырау жан-жақтан анталаған жауға төтеп берудің түп шарты бірлік екенін терең түсінді. Ол ата жауға қарсы тізе қоса күрескен ерлерді өзгеге үлгі етіп, елдік тұтастықтың тірегіне айналған тұлғаларды мадақтады:
«Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, ормандай көп Орта жүз — солардан шыққан төрт тірек».
Сондықтан да Бұқар жыраудың жырлары — басқыншымен ұзақ арпалысқан, ерлік пен ездіктің, парасат пен азғындықтың парқы таразыға түскен сындарлы шақта Абылай хан төңірегіне топтасып, ұлы жеңістерге жеткен қазақ өмірінің шындығын айшықтайтын ұлы мұра.
Хан құрметі және мәңгілік мұра
Халық жадында сақталған бір әңгімеде Бұқар жырау науқастанып жатқанда, Абылай хан алыстан күндіз-түні аттан түспей келіп, көңілін сұрағаны айтылады. Бұл — ел тізгінін ұстаған ханның рухани тірегі болған жырауға көрсеткен ерекше ілтипаты мен құрметінің белгісі.
Заманында ханы қадірлеп, халқы ардақ тұтқан жыраудың мұрасы халықпен бірге жасай бермек.