Д.Бабатайұлының өмірі
Отарлау дәуірінің куәгері әрі сыншысы
Дулат Бабатайұлы — туған елінің тарихындағы күрделі бір кезеңді жырлап өткен қайталанбас ақын. Ол Патшалық Ресейдің қазақ өлкесін күшпен отарлауын, одан туған зобалаңды өз көзімен көріп, сол қасіретке қоғам назарын аударған ел қамқоры тұлғалардың бірі болды.
Қару-жарағы кем, бейқам да бейбіт жатқан кең даланы ешбір себепсіз басып алу, күшпен меңгеру саясатына ол түбегейлі қарсылық білдірді. Отарлау әрекетінің халықты талан-таражға салу, егемендікті біржола жою, тәуелді жұртқа айналдыру сияқты салдарын ашық айтып, жұртты серпілтуге ұмтылды.
Шығу тегі, сауаты және қолжазба мұрасы
Дулат Балқаш пен Аякөз маңын жайлаған Найман-Сыбан елінен шыққан. Бізге жеткен өлеңдеріндегі деректерге қарағанда, ол ескіше оқыған, сауатты ақын болған. Кейінірек өз өлеңдерін қолжазба кітап етіп тізіп жүргені де айтылады.
Маңызды дерек: «Өсиетнама» басылымын әзірлеуші мәтінді Дулаттың қолжазбасынан өзі көшіріп алып, баспаға ұсынғанын ескертеді.
Дулатты көзімен көріп, өлеңдерін жазып алып сақтаған Шыңғыстау өңірінің ақындары мен сөзуар азаматтарының еңбегі ерекше. Әсіресе, Ғаббас Бәйділдәұлы мен Шәкір Әбенұлының атқарған қызметі аталады: олар Дулаттың мұрасын тікелей немесе Дулатты көрген Бәйділдә ақсақалдың қолжазбалары арқылы сақтап, ғылыми жұртшылыққа табыстаған. Қазақ КСР Ғылым академиясының Әдебиет пен өнер институты қорындағы Дулат өлеңдерінің біразы (шамамен 1500 жол) осы сақтаулардың арқасында жеткен.
Ел аралаған ақынның тақырыптық бетбұрысы
Дулат — қазақ даласының көп аймағына танымал ақын. Ол өз өлкесінде ғана қалып қоймай, Шығыс және Оңтүстік Қазақстан өңірлерін, сондай-ақ Арқаны түгел аралаған. Алғашында айтысқа, әзіл-оспаққа жақын өлеңдер шығарып жүргенімен, уақыт өте ауыл ішінің жергілікті тақырыптарынан гөрі саяси-әлеуметтік, қоғамдық мәселелерді жырлауға ойысқан.
Кітаптарға ақынның бірқатар өсиеттері мен толғаулары енген, жалпы көлемі шамамен 800 жолдай. Дулаттың өмірі мен шығармаларын жинау, зерттеу жұмыстары кеңінен Совет дәуірінде қолға алынды: 1939 жылы С. Мұқанов пен Қ. Бекхожин құрастырған 8-сыныпқа арналған хрестоматияда ақынның кей өлеңдері мен өмірбаяндық деректері алғаш кездеседі. Кейін профессор Қ. Жұмалиев 1940–1941 жылдары мектеп оқушыларына арналған оқулықтарында Дулаттың өмірі мен шығармаларына талдау жасап, ғылыми тұжырымдар ұсынды.
Бірлік туралы өсиет: құмырсқа мысалы
Дулат ел тәуелсіздігі үшін күресте халықтың алауыз болмай, берекелі бірлікке ұйысуы қажет екенін атап көрсетеді. Бұл ойын ол құмырсқаның тірлігі арқылы әсерлі жеткізеді.
Сендер түгіл құмырсқа,
Бір орыннан табылып,
Ісін қойып дұрысқа.
Біріне-бірі бағынып,
Илеуін сап жабылып,
Береке-бірлік шақырды.
Жемін толып сабылып…
Жәндіктің ең кішісі — құмырсқаның өзі бірлесе жүріп илеуін салады, тірлік үшін дамыл таппайды. Ақын осыны үлгі ете отырып, жұртты «құмырсқадай» ұйымшыл еңбекке шақырады, халық намысына әсер етеді. Бұл ойды кейін ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин де қайталап, оқушыларын еңбекке және бірлікке тәрбиелегені белгілі.
Өмір философиясы: Дулат өмірден безбей, тырмысып, қатардан қалмау керегін де шебер бейнелейді: тіршілік үшін әрбір жан иесі үздіксіз күресіп, тыным таппайды.
«Еспембет» толғауы: ерлік пен елдік идеясы
Дулат шығармашылығында елеулі орын алатын туындының бірі — «Еспембет» атты ұзақ толғау. Көлемі мен құрылысы жағынан ол халық жырларының үлгісіндегі ерлік дастанға жақын. Ақын бұл шығармада да жетім баланың тағдырын сөз етеді; толғау аңыз-әңгіме сюжеті негізінде жазылған.
Ер Еспембет кещег,
Топта бермес есені,
Ерекше ер деседі.
Үлгі айтса көшелі,
Тіл біткеннің шешені,
Жауға шапса көсемі…
Сюжеттік арқау
Бас кейіпкер — жетім бала Еспембет. Ол нағашы жұрты Қарасайдың қолында жылқы бағып жүреді. Ер жеткенде тоқшылыққа алданып қалуды ар санап, өз туған Арқаға қайтуды мақсат етеді.
Таңдауы мен мінезі
Қарасай үй, мал, қалыңдық ұсынып, құрметпен аттандырмақ болғанымен, Еспембет дүниеге қызықпайды. Ол тек Ақбөрте атты тайды ғана қалайды да, сонымен еліне оралады.
Ел-жұрты алғашында жалғыз таймен қайтқанын сөгіп, Қарасайға да өсек айтады. Бірақ Еспембет оған мән бермейді: Ақбөртені баптап, өсіреді. Уақыт өте тай жақсы атқа айналады. Сәтімқұл бидің ас берген тойында Ақбөрте бәйгеге түсіп, дара келеді. Еспембет бас бәйгеге тігілген жүз тайлақты түгелімен бес арыс сабанға бөліп береді — бұл оның жомарттығын, елге деген кеңдігін танытады.
Көп ұзамай қазақ батырлары қалмақтан ел кегін алуға аттанады. Ақтанберді, Қабанбай бастаған қолға Еспембет те ереді. Ұзақ соғыста қамалды бұза алмай дағдарған шақта Еспембет Ақбөртемен жауға жалғыз шауып, көзсіз ерлік көрсетеді. Дәстүр бойынша жекпе-жекке шыққан қалмақ батыры қазақтың жеті батырын өлтіргенде, жас батыр өзі сұранып, жекпе-жекке шығып, жауын жеңеді. Содан кейін қолды қамалға бастайды, қамалды бұзып алуға да шешуші үлес қосады.
Идеялық түйін
Еспембет олжаға мойын бұрмайды, мал-мүлікке қызықпайды. Оның бар арманы — жауға тізе бүктіріп, ел кегін қайтарып, жерін қорғау. Бұл — толғаудың елдік мұратқа құрылған негізгі өзегі.
Ақындық шеберлік және әдебиеттегі орны
Дулат — адам мінезін жасауда шебер ақын. Ол жақсы адамға тән тұлға мен бітімді, ой түйін мен сана-сезімді, мінез-құлық пен іс-әрекетті терең таразылап, айқын теңеулер арқылы жырлайды. Тілге жүйрік, өлең мәнін білетін шешен ретінде нақылдап, мақалдатып сөйлеп, тыңдаушыны ұйытатын өткір ойды алға тартады.
Дулат ақындықтың мақсаты мен міндеті туралы да айқын пікір айтқан. Өзі туралы өлеңдерінде ақындық өнердің биік жауапкершілігін жоғары бағалайды. Оның шығармалары қазақтың жазба әдебиетінің қалыптасуына өз үлесін қосты: поэзияның мазмұнын байытып, көркемдік түрінің жетіле түсуіне ықпал етті. Сын-сықақты жиі қолдануы арқылы осы арнаның дамуына да серпін беріп, әдебиетіміздің реалистік бағытын нығайтты, образдылық пен көркем бояуын күшейтті.