Фразеологиялық сөздіктер
Оқу-әдістемелік материалдар
Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы: қысқаша құрылым және негізгі ұғымдар
Бұл мәтін филология (қазақ тілі) мамандығына арналған оқу-әдістемелік материалдардың мазмұнын жинақтап береді: глоссарий, дәріс конспектілері және негізгі түсініктер. Мәтін редакциялық өңдеуден өткізіліп, грамматикасы түзетілді.
Құжат құрылымы
- Глоссарий
- Дәрістер
- Практикалық сабақтар
- Курстық жұмыс (жоба)
- Студенттердің өздік жұмысы
Негізгі бағыт
Лексикология сөздің табиғатын (дыбыстық тұлға мен мағына бірлігін), сөз мағынасының дамуын, сөздердің өзара қатынасын (синоним, антоним, омоним), сондай-ақ фразеологиялық бірліктердің ерекшелігін қарастырады.
Глоссарий: негізгі терминдер
Төменде лексикология мен фразеологияда жиі кездесетін ұғымдар қысқаша, түсінікті түрде берілді.
Аймақтық лексика
Белгілі бір территорияда немесе аймақта қолданылатын диалектілік не кәсіби-диалектілік сөздер.
Аллитерация
Көркем мәтінде (әсіресе өлеңде) сөз басында бірдей дауыссыз дыбыстардың қайталанып келуі.
Мысал: «Жапалақ жалпылдайды жар басында…» (Абай)
Аллоним
Адам аттарының, географиялық атаулардың және т.б. жарыспа (қатар) түрлері.
Мысал: Петербург — Петроград; Ибраһим — Абай.
Анафора
Ой әсерлілігін арттыру үшін сөз басында дыбыстардың, сөздердің, сөз тіркестерінің немесе синтаксистік құрылымдардың қайталанып қолданылуы.
- Лексикалық анафора: белгілі бір сөздің қайталануы.
- Синтаксистік анафора: құрылымның қайталануы.
- Фонетикалық анафора: дыбыс/дыбыс тіркесінің қайталануы.
Анафора эпифораға қарама-қарсы құбылыс ретінде түсіндіріледі.
Антонимдер
Мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер.
Мысал: пайда — зиян; ыстық — суық.
Антропоним және антропонимика
Антропоним — адамдардың меншікті есімдері (аты-жөні, лақап, бүркеншік ат). Антропонимика — осы атауларды зерттейтін ономастиканың тармағы.
Арго
Белгілі бір әлеуметтік немесе кәсіби шағын топтарға ғана түсінікті жасанды тілдік қабат (мысалы, ұрылар, саудагерлер, оқушылар, дәрігерлер және т.б.).
Архаизм
Қазіргі сөйлеу тілінде қолданудан шығып қалған көнерген сөздер.
Мысал: әлік (қол), атой (ұран).
Әлемнің тілдік бейнесі
Адамның танымдық әрекеті негізінде қалыптасатын, тілдік үлгілер арқылы көрінетін «әлем туралы білімдер жиынтығы»; әлемді тіл арқылы бейнелеу тәсілі.
Бейтарап сөздер
Стилистикалық синонимі жоқ, әр түрлі стильде бірдей қолданыла беретін сөздер (мысалы: қағаз, қарындаш, жер, орман, су, оқу, келу).
Билингвизм және көптілділік
Билингвизм — қостілділік. Көптілділік (мультилингвизм/полилингвизм) — бір адам немесе бір қоғам ішінде бірнеше тілді қолдану.
Интерференция
Қостілділік жағдайында тілдердің бір-біріне ықпал етуі, әсері.
Лексикография
Тілдегі сөздер мен фразеологизмдерді жинап, оларды сөздікке түсірудің теориясы мен тәжірибесін қарастыратын сала.
Омоним және омофон
Омоним — дыбысталуы бірдей, мағыналары бөлек сөздер. Омофон — айтылуы бірдей, жазылуы әр түрлі сөздер.
Ономасиология және ономастика
Ономасиология — атау (номинация) теориясы: зат/құбылыстан ойға, одан тілдік белгілеуге қарай бағытталған зерттеу. Ономастика — жалқы есімдерді зерттейтін сала.
Полисемия
Сөздің негізгі мағынасына қосымша туынды мағыналардың қосылып, көп мағыналылыққа ие болуы.
Семиотика
Хабарды сақтау және жеткізуге арналған таңбалық жүйелердің құрылысы мен қызметін зерттейтін ғылым.
Синоним
Дыбысталуы әр түрлі, мағыналары жақын не бірдей сөздер.
Синхрония
Тілдің белгілі бір даму кезеңіндегі күйі, сол мезеттегі жүйелік қалпы.
Сөз
Дыбыстық форма мен мағынаның тұтастығы; ақиқаттағы зат пен құбылыстың жинақталған бейнесін білдіретін белгі.
Субстрат
Белгілі лингвогеографиялық аймақта бұрын болған тілден қалған көне элементтер қабаты.
Табу және эвфемизм
Табу — діни сенім, ырым немесе дәстүрге байланысты кейбір сөздерді айтуға тыйым салу. Эвфемизм — қолайсыз/дөрекі көрінетін атауды сыпайылап, жұмсартып айту.
Дисфемизм
Қалыпты атауды әдейі дөрекілеу, тұрпайы сөзбен алмастырып айту.
Мысал: «сөйлеме» орнына «былжырама».
Жасанды тілдер және жест тілі
Жасанды тілдер — табиғи тіл жеткіліксіз болатын жағдайда қолданылатын таңбалар жүйесі (мысалы, эсперанто; математика/химия символикасы; бағдарламалау тілдері). Жест тілі — ым-ишараға (кинетикалық негізге) сүйенген коммуникативті жүйе.
Дәрістерден: сөздің анықтамасы және сөз формалары
Сөз ұғымы: дыбыс пен мағынаның бірлігі
Сөз — дыбыстық форма мен мағынаның тұтастығы; ақиқаттағы зат пен құбылыстың санадағы жинақталған бейнесін білдіретін тілдік белгі. Сөз адамның ойлауымен, танымымен тікелей байланысты: адам көбіне тіл арқылы, нақтырақ айтқанда сөздер арқылы ой қорытады.
Материалдық жағы
Дыбыстық тұлға, фонетикалық қабат. Сөздің естілуі, дыбыстардың белгілі жүйеде ұйымдасуы.
Идеалдық жағы
Мағына, ұғым, мазмұн. Сөз арқылы ақиқаттың тілдік бейнесі қалыптасады.
Лексема және сөздің түрленуі
Сөз сөйлеуде әр түрлі грамматикалық формаларда көріне алады, бірақ ол бәрібір бір сөз ретінде танылады. Осындай, әр түрлі формада қолданылса да, бір тілдік бірлік ретінде танылатын сөзді ажырату үшін лексема ұғымы қолданылады.
Мысал: бір түбірден өрбитін формалар
қызыл → қызылдау, қызылырақ, қызғылтым, қып-қызыл (аффиксация және жартылай қосарлану арқылы).
Сөз формалары: синтетикалық және аналитикалық
Тілдерде сөз формаларының екі негізгі түрі ажыратылады: синтетикалық және аналитикалық формалар.
Синтетикалық формалар
- Аффиксация арқылы (түркі тілдерінде негізінен суффиксация).
- Ішкі флексия (дыбыстардың алмасуы) арқылы.
Мысал: ағылш. man → men; нем. Gast → Gäste.
Аналитикалық формалар
Негізгі (атауыш) сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы жасалады. Көмекші сөз қызметі жағынан аффикске ұқсап, грамматикалық мағына үстейді.
Омофон және омограф туралы ескертпе
Қазақ тілінде айтылуы бірдей, жазылуы әр түрлі сөздер кездеседі — бұлар омофондар. Ал жазылуы бірдей, айтылуы әр түрлі сөздер омографтар деп аталады; қазақ тілінде олар өте сирек.
Мысал (омофон): «ащы» (дәмі ащы) және «ашшы» (аш! бұйрық рай тұлғасымен байланысты қолданыс) — айтылуы ұқсас, жазылуы әр түрлі.
Сөз варианттары
Синонимдер мен омонимдер — дербес жеке сөздер. Ал сөз варианттары — лексикалық мағынасы өзгермей, дыбыстық құрамында аздаған айырмашылығы бар, түбірлес әрі мағыналық жалпылығы сақталған жарыспа тұлғалар.
Варианттарға тән белгілер
- Түбірлерінде ортақ ұқсастық болуы.
- Лексика-семантикалық жалпылықтың сақталуы.
- Дыбыстық айырма жаңа мағына тудырмауы.
Мысал: риза—разы—ырза; дәнеме—дәнеңе; жұбану—жуану—уану.
Фразалық тіркестер (фразеология)
Қазақ тілінің ең бай қабаттарының бірі — фразалық тіркестер. Олар тарихи тұрғыдан ұзақ дәуірлерде қалыптасады. Сөздердің жеке мағынасы сақталу-сақталмауына қарай фразалық тіркестер ірі екі топқа бөлінеді: идиомдар және фразалар.
Лексикалық және грамматикалық мағына
Лексикалық мағына — сөздің жеке тұрғандағы нақты, негізгі мағынасы (мысалы: бала, кітап, жолдас). Грамматикалық мағына — сөздің сөйлемдегі басқа сөздермен байланысы арқылы айқындалатын, жалпыланған мағыналар жиынтығы.
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- Сөз дегеніміз не?
- Сөздің лексикалық және грамматикалық жағы дегеніміз не?
- Тілдерде сөз формасының қанша түрі бар?
- Сөз варианттары дегеніміз не?
- Лексикалық мағына мен грамматикалық мағынаның айырмашылығы неде?
Пайдаланылған әдебиеттер (іріктеме)
- Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика. Алматы, 1975.
- Белбаева М. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1976.
- Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1996.
- Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы, 1997.
Сөз мағынасының дамуы: өзгеру себептері (№2 дәріс)
Сөздің көп мағыналылығы көбіне мағынаның ауысуы мен кеңеюі нәтижесінде қалыптасады. Мағына өзгерісін тудыратын факторлар екі үлкен топқа бірігеді: сыртқы (тілден тыс) және ішкі (лингвистикалық) себептер.
Сыртқы себептер
Қоғам, мәдениет, өндіріс, тарихи тәжірибе және таным дамуы сөз мағынасына ықпал етеді: нақтылықтан абстрактылыққа, жалқылықтан жалпылыққа ауысу, ұғымдардың дәлденуі сияқты үдерістер жаңа мағыналарды туғызады.
Қолданылу аясының ауысуы
Сөз бір саладан екінші салаға ауысқанда, мағынасы нақтыланып, терминденуі мүмкін.
Мысал: түбір — жалпы тілде өсімдік тамыры; тіл білімінде бөлшектеуге келмейтін мағыналы морфема.
Тарихи-әлеуметтік өзгеріс
Экономикалық өлшемдер, құндылықтар өзгергенде сөз мағынасы да түрленеді: белгілі бір кезеңде «байлық» өлшемі малмен байланысқандықтан, кей сөздер мағынасының эволюциясы соған тәуелді болған.
Ескерту
Берілген мәтіннің соңғы бөлігі функционалды семантика заңы туралы сөйлеммен аяқталып, әрі қарай жалғасы келтірілмеген. Егер толық нұсқасын ұсынсаңыз, осы бөлімді де тұтас өңдеп, бірізді блог құрылымына келтіріп беремін.