Наймандар ұлысы

«Қыпшақ» атауы 760 жылы көне түркі руна ескерткіштерінде кездеседі. Ол туралы араб географы Ибн Хордадбех (IX ғ.) түркі тайпаларының тізімінде де мәлімет қалдырған.

656 жылы Батыс Түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтайдың солтүстігі мен Ертіс өңірін мекендеген қыпшақтардың едәуір бөлігі кимектер жетекшілік еткен тайпалық одақтың өзегін құрады. Дегенмен қыпшақ тайпаларының өзін-өзі басқаруға ұмтылысы сәтсіз аяқталып, IX–X ғасырларда олардың тарихы Қимақ қағанатымен тығыз байланыста өрбіді: қыпшақтар саяси тұрғыдан қимақтарға тәуелді болды.

XI ғасырдың басында Қимақ қағанаты әлсіреп, ыдыраған соң, әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына өтті. Олар Сырдарияның орта және төменгі ағысында, Арал мен Каспий маңы далаларында оғыз жабғуларын ығыстырып, кеңістік атауын да өзгертті: «Оғыздар даласының» (Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Қыпшақ ұғымы орнықты.

XI ғасырдың ортасында қыпшақтар Қазақстанның шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батысында Еділ мен Оңтүстік Оралға дейін, оңтүстігінде Балқаштан теріскейде Оңтүстік-Батыс Сібірдің орманды дала аймағына дейінгі кең территорияны қоныстанды.

XI ғасырдың екінші жартысында қыпшақтар Маңғыстау мен Үстіртке орныға бастады; бұл өңірлерде оғыз топтары да қатар көшіп-қонып жүрді. Қыпшақтардың батысқа жылжуының бастапқы кезеңі Махмұд Қашқари картасында көрініс тапқан: онда қыпшақ мекені ретінде Еділдің ар жағы мен Каспийдің арғы бетіндегі солтүстік-батыс аймақтар аталады, ал Еділ өзені қыпшақ елінің ішінде қалған.

Қыпшақ хандарының билігі мұрагерлік жолмен беріліп отырды. Хандар шыққан әулеттік ру — Елбөрілі.

Әскери-әкімшілік тұрғыдан Қыпшақ хандығы көне түркі дәстүрін сақтап, екі қанатқа бөлінді: оң қанат Жайық бойында (Сарайшық маңы), сол қанат Сығанақ қаласында орналасты. Оң қанаттың ықпалы күштірек болғаны айтылады. Хандықтың орталығы Торғай даласы болуы ықтимал.

1065 жылы салжұқ билеушісі Алп Арслан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға жорық жасап, қыпшақтардың бір бөлігі Хорасан салжұқтарына тәуелді болды.

XI ғасырдың соңы мен XII ғасырдың басында Жент, Янгикент, төменгі Сыр бойындағы бірқатар қалалар қыпшақ көсемдерінің ықпалына өтті. 1133 жылы Женттен Дешті Қыпшақ ішіне жорық жасаған Хорезмшах Атсыз қыпшақтарға ауыр соққы берді.

XII ғасырдың екінші жартысында, әсіресе Хорезмшах Текеш (1172–1200) тұсында Хорезм қыпшақ ақсүйектерімен жақындасуға ұмтылды. Әулеттік некелер жиіледі: қыпшақ ханы Жанкешінің қызы Теркен хатун Текешке ұзатылды. Қыпшақ және қаңлы жасақтары Хорезмнің басты әскери тіректерінің біріне айналды.

XIII ғасырдың басында Хорезмшах Аладдин Мұхаммед (1200–1220) күшейіп, Сығанақ өңірін де өз ықпалына қаратты. Қыпшақ хандары Сығанақтан айырылса да, Хорезмге қарсы күресті тоқтатпады. Мұхаммедтің Женттен солтүстікке қарай бірнеше рет жорық жасауы бұл бәсекені ұлғайтты.

XI–XIII ғасырларда Қазақстанның шығысында ірі саяси құрылымдардың бірі — Найман мемлекеті өмір сүрді. Жазба деректерде найман билеушілері 1143 жылдан бастап аталады. Рашид ад-Дин наймандардың хандығын қуатты, халқы көп, әскерін жауынгер деп сипаттап, сол кезеңдегі беделді қағандардың бірі Білге Бұқа қаған екенін атап өтеді.

Елді басқаруда тайпалардың беделді өкілдері, ақсақалдар, батырлар мен қолбасшылар жиналатын Хан кеңесінің орны ерекше болды. Алайда Білге Бұқаның ұлдары Таян хан мен Бұйрық хан арасындағы тақ таласы мемлекетті екіге бөліп, ішкі қақтығыстарды күшейтті.

Өзара бөлшектенген наймандарды Шыңғысхан және оның одақтастары кезең-кезеңімен бағындырды: 1199 жылы Бұйрық ханға бағынысты топтарға, 1204 жылы Күшлік ханға қатысты күштерге соққы берілді. 1208 жылы Шыңғысханнан қашқан Күшлік бастаған наймандар Қарақытай еліне барып паналады.

XII ғасырда керейттер мен меркіттерді де қамтыған наймандар конфедерациясы Орталық Азиядағы ірі мемлекеттік бірлестіктердің біріне айналды. Наймандардың шығу тегі жөнінде пікірлер әрқилы болғанымен, жаңа деректер олардың түркі тілдес тайпалар болуы ықтималдығын күшейтеді. «Найман» атауы «сегіз» деген мағына береді деген түсіндіру де бар.

Керейт мемлекеті IX ғасырдың соңында Алтайда, Моңғолия далаларының батыс бөлігінде қалыптасты. Этникалық құрамы түркі тілді және моңғол тілді қауымдардан тұрды. Керейттердің батысында наймандар, солтүстігінде меркіттер, шығысында татарлар, оңтүстігінде таңғұттар мекендеді.

Рашид ад-Дин керей ұлысының халқын шамамен 200 мың деп көрсетеді. Керей хандығы XII ғасырда Маркуз Бұйрық хан тұсында күшейіп, аймақтық ықпалы артты. Тайпалар әкімшілік тұрғыдан мыңдықтар мен жүздіктерге бөлінген, ал астанасы ретінде Қарақорым аталады.

Маркуз Бұйрық ханның немересі Куржакуз Бұйрық хан қайтыс болғаннан кейін тақ таласы күшейді. Осы тұста Тоғрул хан (Уаң хан) бастаған топқа көршілес дала күштері, соның ішінде Есугей (Шыңғысханның әкесі) ықпал етті. Керейлер мен моңғолдар арасында «анда» деп аталатын анттастық қатынас орнығып, кейін Шыңғысхан кезеңінде де жалғасты.

1203 жылғы жеңілістен кейін керейттердің бір бөлігі Шыңғысхан әскерінің құрамына қосылып, оның әскери қуатының елеулі бөлігін құрады. Мойынсынбаған топтар Орта Азия мен Батыс Қазақстанға дейін қоныс аударып, кейінгі этникалық құрамдарда із қалдырды: Орта Азиядағы керейлерді кей деректерде Ашамайлы керей деп атайды; Батыс Қазақстанға жеткен топтар Кіші жүз құрамында Керейіт атауымен де кездеседі. Кейбір аталықтар Башқұрт және Ноғай қауымдары құрамында ұшырасады.

Кейін Күшлік пен онымен одақтас күштер 1211 жылы Жетісудағы Қарақытай мемлекетін әлсіретіп, жоюға ықпал етті. Алайда көп ұзамай Шыңғысхан әскерлері бұл кеңістікті де бағындырып, одан әрі Хорезмшах мемлекетіне қарсы жорықтарға көшті.

Бұл кезеңде қыпшақтар, қаңлылар, меркіттер, керейттер мен наймандардың саяси бірлестіктері X–XIII ғасырлардағы қазақ халқының этногенетикалық үдерістеріне маңызды үлес қосты. Сондықтан аталған уақыт аралығы қазіргі қазақ халқының қалыптасуындағы іргелі кезеңдердің бірі ретінде қарастырылады, ал бұл ұлыстардың мемлекеттері — ерте мемлекеттілік белгілерінің көрінісі ретінде бағаланады.