Пайдалы қазбалар
«География және табиғат» журналы, №2 (наурыз–сәуір, 2008)
Сабақтың тақырыбы: Қазақстанның пайдалы қазбалары
Қазақстан жер қойнауы пайдалы қазбаларға өте бай. Бұл сабақта жер бедерінің дамуы, геологиялық құрылым және пайдалы қазбалардың таралу заңдылықтары арасындағы байланыс қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: жер бедерінің дамуы, геологиялық құрылым және пайдалы қазбалардың байланысы туралы түсінікті кеңейту.
- Дамытушылық: пайдалы қазбаларды өндіру және тиімді пайдалану мәселелерін талдау.
- Тәрбиелік: пайдалы қазбаларды тұрмыста ұқыпты қолдану, табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Әдісі және көрнекілігі
Әдісі: әңгіме, кластер стратегиясы.
Көрнекілігі: Қазақстан Республикасының физикалық картасы, «Пайдалы қазбалар» коллекциясы.
Сабақ барысы
- I Ұйымдастыру бөлімі.
-
II
Үй тапсырмасын тексеру:
- Биік таулы өлкелер: Алтай, Сауыр–Тарбағатай.
- Тянь-Шань таулы өлкесі.
- Аласа таулы өлкелер.
- III Жаңа сабақ.
Қазақстанның жер қойнауы: қысқаша шолу
Қазақстан жер қойнауында Менделеев кестесіндегі 99 элемент кездеседі. Соның 70 элементінің қоры мол, ал 60 түрі өндірісте игерілген. Ел аумағында пайдалы қазба алынатын 6 мыңға жуық кен орны анықталған.
Факт
99 элемент кездеседі
Қор
70 элементтің қоры мол
Игерілу
60 түрі өндіріледі
Жанатын пайдалы қазбалар
Мұнай мен газ
Мұнай мен газ негізінен Атырау, Маңғыстау, Қызылорда, Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарында шоғырланған.
Тарихи деректер
- 1899 ж. Қарашүңгілде (Ембі) алғаш мұнай атқылады.
- 1911 ж. Доссор, 1915 ж. Мақат кен орындары іске қосылды.
- 1960 ж. Өзен мен Жетібай игерілді.
- Кейін Қаражанбас, Қаламқас, Теңіз (Атырау), Кеңқияқ, Жаңажол (Ақтөбе), Қарашығанақ (БҚО), Құмкөл (Қызылорда) кен орындары ашылды.
Құрылым
14 алап, 207 кен орны
Өндіріс
Жылына шамамен 55 млн т мұнай, 7,5 млрд м³ газ
Шетелге шамамен 17 млн тонна өңделмеген мұнай экспортталады.
Көмір
Қазақстанда 10 көмір алабы және 300-ге жуық кен орны бар. Жалпы қоры 162 млрд т деп көрсетіледі.
Қарағанды көмір алабы
- Аумағы: 3600 км².
- Негізгі көмір базасы.
- Тас көмірдің 80 қабаты анықталған.
- Қабат қалыңдығы: 120 м, қоры: 45 млрд т.
Екібастұз көмір алабы (Павлодар облысы)
- Аумағы: 160 км².
- Көмір қабатының қалыңдығы: 150 м.
- Негізінен ашық әдіспен өндіріледі.
- Ең арзан көмір «Алып» кенішінде өндірілетіні аталады (мәтіндегі дерек).
Ескерту
Бастапқы мәтінде «жылына 36 млрд т» деген көрсеткіш берілген. Бұл сан әдетте жылдық өндіріс көлемімен салыстырғанда күмәнді болуы мүмкін, сондықтан деректі қосымша дереккөзбен нақтылаған дұрыс.
Кенді пайдалы қазбалар және таралуы
Төмендегі мәліметтер бастапқы материалдағы үлгі кесте негізінде редакцияланып, оқуға ыңғайлы форматта берілді.
| Пайдалы қазба | Географиялық орны | Ерекшелігі | Қор / көрсеткіш | Өндіру әдісі |
|---|---|---|---|---|
| Көмір | Қарағанды | Сапасы жоғары, 80 қабат анықталған | Қабат қалыңдығы 120 м, жалпы қоры 45 млрд т | Жабық (шахталық) |
| Темір | Солтүстік Қазақстан (Сарыбай) | 1948 ж. Сургутанов ашқан (мәтіндегі дерек) | Тереңдігі шамамен 30 м | Көрсетілмеген |
| Марганец (Mn) | Атасу, Жезді | Ұлытау, Сарыарқа аймақтарымен байланысты | 408 млн т, 100 мың т (мәтіндегі көрсеткіштер) | Көрсетілмеген |
| Хром (Cr) | Мұғалжар тауы | Өнімнің сапалық үлесі жоғары деп беріледі | 99%, 97% (мәтіндегі дерек); 40 елге экспортталады | Көрсетілмеген |
| Алюминий (Al) | Торғай, Ақмола | Кен орындары бар | Көрсетілмеген | Көрсетілмеген |
| Мыс (Cu) | Жезқазған | Әлемде II орын, ТМД бойынша I орын (мәтіндегі тұжырым) | Көрсетілмеген | Көрсетілмеген |
| Алтын (Au) | Алтай | Алтын кен орындары көп | 190 алтын кен орны (мәтіндегі дерек) | Көрсетілмеген |
| Сирек металдар | Орталық Қазақстан (Жезді, Саяқ) | Вольфрам, молибден, ванадий, висмут және т.б. | Алдыңғы қатарда (мәтіндегі тұжырым) | Көрсетілмеген |
| Сирек қоспалар | Жоңғар Алатауы, Алтай | Кадмий, индий, висмут, селен, сынап | Көрсетілмеген | Көрсетілмеген |
Негізгі ой
Пайдалы қазбалардың таралуы көбіне геологиялық құрылым мен жер бедерінің қалыптасу тарихына тәуелді. Сондықтан кен орындарын түсіндіруде карта және геологиялық деректер шешуші рөл атқарады.
Бекіту сұрақтары
1-сұрақ
Қазақстан Республикасы қай пайдалы қазбалар бойынша әлемде алдыңғы орындарда?
2-сұрақ
Батыс Қазақстан облысы (БҚО) қандай пайдалы қазбаларға бай?
3-сұрақ
Пайдалы қазбаларды қалай және қандай талаппен өндіру қажет?
Үй тапсырмасы
§ 19 оқу
Кескін картаға Қазақстанның пайдалы қазбаларын түсіру