Қазақша рефераттар

Қайта өрлеу дәуірінің философиясы

Қайта өрлеу дәуірінің философиясы

XV ғасырда басталған Қайта өрлеу дәуірінің философиясы Еуропадағы саяси-экономикалық өзгерістермен, сауда жолдарының жаңаруымен және ғылымның өрлеуімен тығыз байланысты қалыптасты. Бұған дейін Шығыс пен Батысты сауда арқылы байланыстырған Жібек жолы Шыңғыс хан әскерлерінің Орта Азияны, Таяу Шығысты және Шығыс Еуропаның бір бөлігін жаулап алуынан кейін біртіндеп өз маңызын жоғалтты. Соның салдарынан Батыс елдері Шығысқа апаратын жаңа жолдарды іздеуге мәжбүр болды.

Осы ізденістердің нәтижесінде жаңа географиялық ашылулар жүзеге асты: Америка ашылды, Оңтүстік Африка арқылы Үндістан мен Қытайға теңіз жолдары айқындалды, ірі теңіз саяхаттары Батыс пен Шығыс арасындағы сауданы қайта жандандырды. Бұрын сауда арқылы дамыған Орта Азия мен Таяу Шығыстың орнына Португалия мен Испания, кейін Нидерланды мен Англия жетекші теңіз державаларына айналды.

Бұл елдерде ғасырлар бойы қамалдарға бөлшектеніп орналасқан феодалдық бытыраңқылықтың орнына бір орталыққа бағынған корольдік билік күшейді. Ал алыстағы аймақтармен байланыс орнату өзге халықтардың тілін, мәдениетін, дүниетанымын тануды қажет етті. Шығыс пен Батыстың жаңа деңгейдегі қарым-қатынасы мәдениет пен ғылымның дамуына серпін беріп, жан-жақты білімді тұлғалардың қалыптасуына жол ашты.

Қайта өрлеу дәуірінің ойшылдары ортағасырлық діни түсініктер мен схоластикаға негізделген шектеулі идеологияның шеңберін бұзып, ежелгі грек және рим мұрасына бет бұрды. Бұл бетбұрыс ғылымда да, өнерде де жаңа еркін ойлаудың кеңістігін қалыптастырды.

Инквизиция қысымы және ғылыми батылдық

Дәуірдің рухани бетбұрысы оңай жүзеге асқан жоқ. Ғылым өкілдері инквизиция жүргізген қатал жазаларға қарамастан табандылық танытып, жаңа идеяларды қорғады. Діни догмаларға қайшы келетін тұжырымдар кейде адамның өміріне тікелей қауіп төндірді.

Джордано Бруно және пантеистік көзқарас

Инквизиция Джордано Бруноны (1548–1600) Рим алаңында тірідей өртеп өлтірді. Ол табиғат пен Құдайдың арақатынасына қатысты батыл пікір айтты: не табиғаттың өзі — Құдай, не Құдай — заттардың өз ішінен көрінетін құдіретті күш. Осылайша Бруно Құдайды табиғаттан тыс, одан жоғары тұрған тәуелсіз болмыс ретінде мойындамай, жаратушыны табиғаттың өзімен теңестіретін тұжырымға жақындады. Бұл сол кезең үшін аса қауіпті көзқарас еді.

«Мейлі, мені өртеп өлтірсін, бірақ менің өлімім адам баласын жарқын болашаққа апаратын жолдарға тосқауыл бола алмайды».

Николай Коперник және гелиоцентрлік жаңалық

Николай Коперник (1473–1543) ғылымда төңкеріс жасаған гелиоцентрлік жүйені негіздеп, Жердің Күнді айналып қозғалатынын дәлелдеуге ұмтылды. Оған телінетін «Бәрібір Жер айналып тұр» деген сөз дәуірдің ғылыми рухын айқын көрсететін қанатты тіркеске айналды.

Николай Кузанский: пантеизм және натурфилософия

Пантеистік және натурфилософиялық бағыттың негізін қалаған ойшылдардың бірі — Николай Кузанский (1401–1465). Ол философияның негізгі мәселелерін идеалистік тұрғыдан шешуге бейім болды: дүниені де, адамды да Құдай жаратты деп есептеді. Алайда пантеистік ойды дамыта отырып, ақыр соңында Жаратушының табиғаттан тыс тұрған дербес рөлін әлсірететін тұжырымдарға келді. Пантеизмде Құдай табиғатпен алмастырылып, әлем біртұтас тұтастық ретінде қарастырылады.

Кузанский кеңістіктің шегі бар және дүниенің белгілі бір уақытта жаратылғаны туралы схоластикалық пікірлерге күмән келтіріп, әлемнің шексіздігін жақтады. Таным мәселесінде ол: таным алдымен сезімнен басталып, кейін ойлаумен толықтырылады; бұл екі үдеріс әрдайым бірлікте болады, ал сана (интеллект) бәрінен жоғары тұрады деп білді.

Еңбектері мен өзекті тұжырымдары

  • «Шындықты алдын ала болжау» — танымның мүмкіндігі мен шегін зерделеуге бағытталды.
  • «Білетін білместік» — білімнің шектеулілігі мен адам танымының күрделілігін талдайды.
  • «Білімді білместік туралы» — әлемдегі құбылыстардың қайшылықты табиғатын дәлелдеуге ұмтылады.

Кузанский бұл еңбектерінде дүниеде көптеген құбылыстардың өзара қайшылықтар арқылы ашылатынын көрсетуге тырысты.

Мәдениет пен өнердің гүлденуі

Қайта өрлеу дәуірінде ғылыммен қатар әдебиет, кескіндеме, мүсін өнері ерекше қарқынмен дамыды. Осы кезеңде Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Сервантес, Данте сияқты әлемдік мәдениеттің ірі өкілдері қалыптасты.

Леонардо да Винчи

Өнер мен ғылымды тоғыстырған әмбебап тұлға.

Микеланджело

Мүсін мен кескіндемеде адам болмысын асқақ көрсетті.

Рафаэль

Гармония мен композициялық шеберліктің символы.

Сервантес

Әдебиетте жаңа реалистік бағыттарға жол ашты.

Данте

Еуропалық ой мен поэтиканың биік белесін қалыптастырды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Т. Ғабитов. Философия (аударма).
  2. Б. Сатершинов. Философия. Алматы, 2002.
  3. Бейсенов Қ.Ш. Философия тарихы. Шымкент, 2005.

Жоспар

  • I тарау. Қайта өрлеу дәуірінің философиясы
  • 1.1. Қайта өрлеу дәуірінің сипаттамасы
  • Қайта өрлеу дәуірінің ғылымы: Н. Коперник