Бөкейханов Әлиханов Нұрмұхамедұлы
Тарихи тұлға • Алаш қозғалысы • Саяси және ғылыми мұра
Әлихан Бөкейханұлы: ұлт азаттығының көсемі, мемлекет қайраткері және ғалым
Әлихан Бөкейханұлы Нұрмұхамедұлы (деректерде туған жылы әртүрлі көрсетіледі: 1866 немесе 1870; кең тараған нұсқа — 1866) — көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, қазақ ұлт-азаттық қозғалысының теориялық негізін қалаушы әрі көсемі. Ол қазақтың тұңғыш саяси партиясын ұйымдастырып, Алашорда үкіметінің төрағасы болып сайланды.
Туған жері мен тегі
Туған жері — бұрынғы Семей облысы Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысы, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы.
Ата тегі — Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре тұқымы. Арғы атасы — атақты Көкжал Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей хан — осы Көкжал Барақтың баласы. Шежіре желісі: Бөкейден — Батыр, одан — Мырзатай, одан — Әлиханның әкесі Нұрмұхамед.
Нақты туған жылы туралы
Жазба деректерде туған жылына қатысты қайшылықтар бар. Анасының арыз-өтінішінде балаларының туған жылдары көрсетіліп, Әлиханға 1866 жылы тиесілі екені айтылады. Бұл мәлімет әкесінің бейітіндегі ескерткіш жазуымен де қабысады.
Кеңес өкіметі тұсында жасалған өмірбаяндық құжаттарда да оның 1866 жылы Семей облысы Қарқаралы оязындағы жетінші ауылда дүниеге келгені жазылған.
Білім жолы: ауылдан Петербургке дейін
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молдаға оқуға береді. Алайда зерделі бала қаладағы мектепте оқитындардың сауаты жоғары екенін байқап, өз еркімен үш кластық бастауыш мектепке ауысады.
Кейін Қарқаралы қаласындағы үш жылдық училищені «өте жақсы» бағамен аяқтайды. Он алты жасында Омбы техникалық училищесіне қабылданып, төрт жыл үздік оқиды. Училище басшылары оның қабілетін жоғары бағалап, оқуын жалғастыруына жағдай жасайды.
Жиырма жасында Дала генерал-губернаторы кеңсесінің ұсыныс-хаты және қазақ қауымдастығы тағайындаған 200 сом стипендиясымен Санкт-Петербургке барып, Орман шаруашылығы институтына түседі. Мұнда ол күнделікті сабақтармен қатар саяси, әдеби, экономикалық үйірмелер жұмысына араласып, студенттік толқуларға қатысады.
Негізгі түйін
Ресей империясының отарлық саясаты, халықтың тұрмыс-тіршілігі мен мәдени мешеулігі оны терең толғандырды. Ол білім мен мәдениетті ұлтты жаңғыртудың басты шарты деп таныды.
Институт есігін 1888 жылы ашып, 1892 жылы тәмамдағаны жөніндегі дерек жиі ұшырасады.
Омбы кезеңі: саяси көзқарастың қалыптасуы
Оқуын аяқтап Омбыға оралған кезде Әлихан Бөкейханұлының отаршылдық саясатқа қатысты өзіндік ұстанымы айқындалып, қоғамдық-саяси күрес тәсілдерін меңгерген, тәжірибесі бар саяси күрескер деңгейіне көтерілген еді. Ол қаладағы прогресшіл зиялылармен және жер аударылғандармен тез тіл табысып, қоғамдық жұмыстарға белсенді араласады.
«Халық бостандығы» партиясы қатарына өтіп, қазақ зиялылары мен саяси белсенділер арасында сол партияның шағын тобын ұйымдастырады. Осы жылдар оның саяси көзқарасының кемелденуіне, кейін ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдастырушысы әрі көсемі ретінде танылуына ерекше ықпал етті.
Тарихи зерттеудің бір өзекті олқылығы
Қазақ халқының қоғамдық ой-санасын биік деңгейге көтерген ірі қайраткерлердің туған-өскен ортасы жайлы жүйелі, қанағаттанарлық зерттеулердің аздығы — әлі күнге дейін сезілетін кемшілік. Ұлтының болашағы үшін «Жаным — арымның садағасы» деген сертпен күрескен тұлғаның кіндік қаны тамған өңірі туралы байыпты ғылыми һәм мәдени пайым алдағы уақыттың еншісінде.
1917 жыл: Алаш идеясының саяси құрылымға айналуы
1917 жылы Ақпан революциясы жеңіске жетіп, патша өкіметі құлатылғаннан кейін қазақ зиялылары (Әлихан Бөкейханұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұстафа Шоқайұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Халел Ғаббасұлы, Жиһанша Досмұхамбетұлы, Халел Досмұхамбетұлы және басқалар) сәуір айында облыстық қазақ съездерін ұйымдастырып өткізеді.
Облыстық және уездік Қазақ комитеттері құрылады. «Жалпы қазақ съезін» өткізу туралы қаулы қабылданып, І Жалпы қазақ съезі 1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда өтеді. Қаралған 14 мәселенің бірі — қазақтың саяси партиясын құру. Партия «Алаш» деп аталып, бағдарламасын әзірлеу және қазақ автономиясын құруға дайындық жоспары белгіленеді.
Көшбасшылық мандаты
Осы съезде Әлихан Бөкейханұлы көпшілік дауыспен Алашорда басшысы болып сайланды. Бұл — елдің оны саяси көсем ретінде танығанын айғақтайтын маңызды тарихи межелердің бірі.
Демократиялық ұстаным
Әлихан Бөкейханұлы құрған Алашорда құрылымы демократиялық қағидаларға сүйенді. Кейін кеңестік кезеңде бұл шындық әртүрлі саяси айыптаулармен әдейі бұрмаланып түсіндірілді.
Алаш автономиясы туралы қағидалар: тең құқық пен өкілдік
Алаш автономиясын «буржуазиялық-ұлтшыл» деп сипаттаған пікірлер ұзақ уақыт дәлелсіз қайталанып келді. Алайда ІІ Жалпы қазақ съезінде қабылданған қаулыдағы негізгі тармақтар өзге мазмұнды көрсетеді.
Қаулыдан мазмұндық үзінділер
- V тармақ: Қазақ-қырғыз арасында тұратын аз халықтардың құқықтары теңестіріледі; автономия құрамындағы ұлттар мекемелерде санына қарай өкілдік алады; жерсіз халықтарға ұлт және мәдени автономия беру мүмкіндігі қарастырылады.
- VI тармақ: Бүліншіліктен қорғау мақсатымен уақытша Ұлт кеңесі құрылып, «Алашорда» аталады; 25 мүшенің 10 орны қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға беріледі.
Бұл тұжырымдар Алаш бағдарламасында Қазақстандағы өзге ұлттарды кемсіту, ұлттық үстемдік орнату секілді идеялар болғанын қуаттамайды. Керісінше, құқық теңдігі мен өкілдік қағидалары айқын көрінеді.
Қуғын-сүргін, жер аудару және үміттің күйреуі
XX ғасырдың басында қазақ даласында екі бағыттың болғаны айтылады: бірі — Бұхара мен Түркістанға бет бұрған дәстүршіл, панисламшыл ағым; екіншісі — негізінен Батыс өркениетін үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым. Екінші ағымның алдыңғы қатарында Әлихан бастаған орыс мектебінен тәлім алған, озық ойлы зиялылар тұрды.
Бұл топ Ресей империясына қарсы ашық күреске шығудың әлі ерте екенін түсініп, ең алдымен халықтың санасын оятуды мақсат етті. Алайда жандармерия бақылауы, қудалау, тұтқындау олардың жұмысына кедергі жасады. Әлихан да «сенімсіздер» тізіміне ілігіп, алдымен Семей түрмесіне қамалып, кейін Самараға жер аударылады.
1916 жылы жер аудару мерзімі аяқталып, Самарадан Орынборға келген Әлихан қоғамдық-саяси өмірге қайта араласады. Қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады. Ақпан төңкерісінен үміт күткенімен, Уақытша үкімет пен кадет партиясы қазақ автономиясына қарсы болып, жер мәселесінде де мәмілеге келмейді. Осыдан кейін ол кадеттер қатарынан шығып, Томскіде Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады.
Алаш партиясы және автономия
Құрылтайдан оралған соң Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым — Алаш партиясын ұйымдастыру ісіне кіріседі. 1917 жылғы желтоқсанда өткен бүкіл қазақ құрылтайында Қазақ автономиясы жарияланып, Әлихан Бөкейханұлы алғашқы Қазақ автономиялы республикасының тұңғыш төрағасы болып сайланады.
Алайда көп ұзамай билікке келген большевиктер автономия жұмысына тосқауыл қойып, жетекшілерін қуғынға салады. Әлихан Мәскеуге жер аударылып, онда ұзақ уақыт қатаң бақылауда болады. 1937 жылы тамызда қайта тұтқындалып, бір айдан кейін жалған айыппен ату жазасына кесілді.
Қызмет аясының кеңдігі: саясаткер ғана емес, ғалым
Бүкіл мағыналы өмірін халқының азаттық алып, еркін ел болуына арнаған Әлихан Бөкейханұлының еңбегі сан қырлы. Ол — Ресей жергілікті және қалалық қоғам қайраткерлері съезінің делегаты, Ресейдің I Мемлекеттік думасының және мұсылман халықтары съезінің депутаты, IV Мемлекеттік думадағы мұсылмандар фракциясы Бюросының мүшесі.
Сонымен қатар ол ғұлама ғалым ретінде ормантану саласында еңбек етіп, экономист, мал шаруашылығын зерттеуді ғылыми жолға қоюға күш салған зерттеуші, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы әрі публицист болды. Осы еңбектері арқылы қазақ халқының саяси-әлеуметтік және мәдени-рухани тарихында өшпес із қалдырды.
Негізгі миссия
Ұлттық дербестікке ұмтылу, қоғамдық сананы ояту, білім мен мәдениетті ілгерілету.
Саяси мұра
Алаш партиясы, Алашорда, автономия идеясы және өкілдік пен тең құқыққа негізделген ұстанымдар.
Ғылыми-мәдени үлес
Ормантану, экономика, этнография, тарих, әдебиеттану, публицистика және аударма.
Ескерту: мәтіндегі кейбір даталар әр дереккөзде әртүрлі беріледі; бұл нұсқада мәтінде кездесетін мәліметтер сақталып, тілдік-стильдік тұрғыдан өңделді.