Жеке адамның дамуындағы өзіндік белсенділіктің маңызы
Педагогикадағы өзекті мәселе: жеке тұлғаның дамуы
Адам жөніндегі басқа ғылымдар сияқты, педагогика үшін де ең басты мәселе — жеке тұлғаның дамуы және сол дамудың көзі мен ықпал етуші күштері. Бұл мәселе төңірегінде идеалистік және материалистік бағыттар әртүрлі тұжырымдар ұсынады. Қарама-қарсы теориялардың «дұрыс-бұрыстығын» бағалау оқырманның еншісінде; мұнда негізгі мақсат — оларды объектив сипаттау.
Негізгі сұрақ
Адам дамуын не айқындайды: табиғат па, орта ма, әлде тәрбие ме?
Екі ұстаным
Идеализм — алдын ала бағдарлама идеясы; материализм — әлеуметтік жағдай мен тәрбиенің шешуші ықпалы.
Педагогикалық мәні
Тұлғаны қалыптастыруда тәрбиенің орны мен адамның өз белсенділігін түсіндіру.
Идеалистік бағыттағы түсіндірулер
Идеализм өкілдері жеке адамның қалыптасуын алдын ала болжанған бағдарламаға теліп түсіндіреді: адам бойындағы сапа мен қасиеттер сол бағдарламаға сай өздігінен өрістейді, ал тәрбие — тек көмекші, іске асырушы құрал ретінде қарастырылады.
Қазіргі идеалистік пайымдаулардың екпіні
Кейбір идеалистік көзқарастар әлеуметтік төңкерістер мен күйзелістерге толы қоғамды жеке адамның «тозуына» себепші деп сипаттап, адамның кемеліне жетуін қоғамнан оқшаулану немесе қоғаммен байланысын «қасиетті қажеттілік» ретінде өзгеше түсіндіру арқылы негіздеуге ұмтылады. Мұндай пайымдауда адам мәні әлеуметтік күрестен гөрі өз болмысының терең мағынасын тану (экзистенциализм) немесе тәңірлік кемелге жақындау (неотомизм) ретінде түсіндіріледі.
Биологизаторлық бағыт
Адам дамуы оның табиғи (биологиялық) жетілуімен байланысты; осы үдерісте дене құрылымы мен рухани қасиеттер қалыптасады. Моральдық қатынастардың негізін де биологиядан іздейді.
- Аристотель
- Ф. Мюллер
- Э. Геккель
- Ш. Летурно
- Ч. Ломброзо
Психоаналитикалық бағыт
Жеке адамның дамуы мен мінез-құлқы негізінен жыныстық инстинктпен түсіндіріледі; әлеуметтік орта екінші қатарға ысырылып, адамның ішкі импульстері жетекші деп қарастырылады.
- З. Фрейд
Прагматикалық (биологизмге жақын) түсіндіру
Адамның психикалық дамуын тума инстинктермен байланыстырып, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың қоғамдағы орны көбіне биологиялық ерекшеліктерімен айқындалады деген пікірлер кездеседі.
- Дж. Дьюи
- Э. Л. Торндайк
Материалистік бағыт: адамды орта мен тәрбие арқылы түсіндіру
Материалистік философия өкілдері адам дамуы мен қалыптасуын түсіндіруде қоғамдық жағдайлар, қоршаған орта және тәрбие ықпалын алдыңғы қатарға қояды.
Негізгі тұжырымдар
- Эпикур: адамның қоғамдағы орнының әртүрлі болуы оның табиғатынан емес, тұрмыстық жағдайларымен және әлеуметтік ахуалымен байланысты.
- К. Гельвеций: адам орнының алшақтығы табиғаттан гөрі орта мен тәрбиенің біртұтас әсерінен қалыптасады; соның ішінде ең маңыздысы — тәрбие.
- В. Г. Белинский: адам табиғаттан беріледі, бірақ оны дамытатын және «жасайтын» — қоғам.
- Н. Г. Чернышевский: адамдарды бұзатын — туа біткен кемістік емес, қолайсыз қоғамдық жағдай және жаман тәрбие.
Қазіргі педагогикадағы жинақталған көзқарас
Адамның қоғамдық тұлға ретінде қалыптасуында оның дамуға деген табиғи қабілеті маңызды: әр адам іс-әрекеттің белгілі түрлеріне негіз болатын нышандармен дүниеге келеді.
Биологиялық және әлеуметтік факторлар өзара тығыз байланыста болғанымен, тұлғаны қалыптастыруда көбіне әлеуметтік фактордың рөлі басым.
Жеке тұлға дамуының ықпалды көзі ретінде тәрбие қоршаған орта және табиғи нышандармен қатар тұрғанымен, көп жағдайда жетекші фактор қызметін атқарады.
Жеке тұлға дамуындағы өзіндік белсенділіктің маңызы
Тәрбие адамның дамуына ықпалды күш екені мойындалғанымен, адамды қоршаған орта мен тұқымқуалаушылық әсерлерінің енжар объектісі деп қарастыруға болмайды. Бұл үдерісте жеке адамның өз белсенділігі, таңдауы және шығармашылық-жасампаз әрекеті маңызды орын алады.
Ықпал етуші әсерлердің екі тобы
-
1
Сыртқы әсерлер
Қоршаған орта және тәрбие ықпалдары.
-
2
Ішкі әсерлер
Табиғи орта әсерінен туатын сезімдер мен толғаныстардың, ішкі күйдің жиынтығы.
Тәрбиенің нәтижелілігі неде?
Тәрбие адамның ішкі жан дүниесіне оң қозғау салып, өзіне бағытталған өзіндік өңдеу белсенділігін арттыра алса ғана, адам өз дамуындағы рөлін толық орындайды. Яғни, жеке тұлғаның қалыптасуы — сыртқы ықпалдардың ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі белсенділігінің нәтижесі.
Түйін:
Даму — сыртқы (орта, тәрбие) және ішкі (сезім, ерік, мақсат) факторлардың байланысынан туады; ал тәрбие сол байланысты тұлғаның өзіндік әрекетіне айналдыра алған кезде ғана шешуші күшке айналады.