Адамгершілік тәрбиесіндегі өзекті мәселелер.
Қоғам • Тәрбие • Этика
Төмендегі мәтін адамгершілік тәрбиесінің күрделілігін, дін, идеология, ұлттық идея және патриотизм мәселелерімен байланысын талдап, заманауи қоғам үшін кешенді шешім қажеттігін алға тартады.
Адамгершілік тәрбиесіндегі өзекті мәселелер
Адамгершілік тәрбиесі — тәрбие бағыттарының ішіндегі ең күрделілерінің бірі. Бұл салада діннің рөлін мүлде жоққа шығару қиын: адамгершілік қағидаларының бір бөлігі Аллаһтың адамзатқа түсірген кітаптарындағы моральдық өлшемдермен сабақтасып жатады. Олар адамның жалған дүниеде де, ақыретте де бақытқа жетуіне бағыт беретін өнегелерді танытып, құлшылық міндеттерін түсіндіреді (1).
Қазіргі құндылық дағдарысының сипаты
Қоғамдық санада материалдық құндылықты «басты мұрат» деңгейіне көтеру қанағатсыздық, ысырапшылдық, атаққұмарлық, парақорлық, сыбайлас жемқорлық сияқты теріс құбылыстардың белең алуына ықпал етеді. Жақсылық пен жамандықтың парқын ой мен іс-әрекетте айыра алмау да — адамгершілік әлсіреуінің бір көрінісі.
Құмар ойын, ішімдік, есірткі, темекі, жезөкшелік тәрізді жағымсыз әдеттер көбіне тән мен жан құмарлығын тежей алмаудан, өзін-өзі бақылау тетіктерінің әлсіздігінен және адамгершілік сананың жеткілікті жетілмеуінен туындайды.
Методологиялық және әдістемелік ахуал
Адамгершілік тәрбиесі қоғамның моральдық талабына сай тәрбиеленушінің сезімі, мінез-құлқы және санасына мақсатты, жүйелі ықпал ете отырып, оның бойында адамгершілік сапаларды қалыптастыру ретінде түсіндіріледі. Алайда бүгінгі методологиялық, теориялық және әдістемелік ахуалға үңілсек, бұл сала кеңес дәуірінде қалыптасқан бағыт-бағдардан толық арылып, жаңаша ғылыми-әдістемелік кеңістік құра алмады.
Діни негізді біржақты ұсыну қаупі
Педагогикалық әдебиеттер мен діни насихатта адамгершілік тәрбиесінің негізі ретінде православие руханилығын басым көрсету жиі кездеседі. Мұсылмандық ортада шариғат мәселелерін түсіндіру де әрдайым жүйелі жүріп жатқан жоқ. Сондықтан «дін арқылы моральдық-этикалық ілімді толық түсіндіріп алуға болады» деу — біржақты тұжырым болуы мүмкін.
Дінге бетбұрыс — жеке қажеттілік
Дінге мойын бұру адамның тән және жан қажеттілігіне байланысты; ол әр адамда әр кезеңде әрқалай көрінеді. Осыны ескерсек, білім беру жүйесіндегі адамгершілік тәрбиесінің бүгінгі ахуалы мен қоғамдағы моральдық көріністер мемлекет тарапынан саясат пен идеологияның кешенді іс-әрекетін қажет етеді.
Идеология, ұлттық идея және қоғамдық тұтастық
«Қазақстанда саяси-әлеуметтік өмірдегі көптеген жетістіктеріне қарамастан, қоғам үшін ұзақ мерзімді идея болатындай идеология қалыптаспай отыр... Ол идея — қазақ идеясы... Бұл тұрғыда, қазақ идеясын қазақстандық идея немесе ұлттық идея деп те атауға болады».
«Идеология — әлемдік жалпы құбылыс... Мемлекеттік саясат бар жерде идеологияның болуы — әлемдік саяси өмірдің заңдылығы... Саясат — қоғамдық өмір мен қатынастарды ұйымдастыру сферасы болса, идеология — осылар туралы танымдық жүйе».
Көршілес Ресей тәжірибесі патриоттық тәрбиені мемлекеттік деңгейде ұйымдастырудың мысалын көрсетеді: Ресей Федерациясында «2001–2005 жылдардағы азаматтардың патриоттық тәрбиесі» мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, кейін «Ресей Федерациясы азаматтарының патриоттық тәрбие тұжырымдамасы» бекітілді. Ресейлік ғалым В. В. Макаров патриотизмді «кез келген саяси, әлеуметтік, этникалық топтың ғасырлар бойғы тұтастығын қамтитын құбылыс» ретінде сипаттаған.
Патриотизмнің тәрбиелік орны
Патриотизм (гр. patre — Отан) — қоғамдық әрі адамгершілік принцип. Қазақстандық ғылыми ортада «қазақстандық патриотизм» және «ұлттық патриотизм» жөнінде ой-пікірлер айтылып жүр. Бірақ патриоттық тәрбие адамгершілік тәрбиесінің табиғи жалғасы ретінде жүйеленбейінше, оның қоғамдық қуаты толық ашылмайды.
Шығыс мұрасы және қазақ рухани дәстүрі
Адамгершілік ілімдерінің мәйегі шығыс ақындары мен ғұлама ғалымдар мұраларында терең сақталған: Фирдоуси, Сағди, Омар Хайям, Низами, Науаи, Руми, Ясауи, Баласағұн, Абай, Шәкәрім және басқа да тұлғалардың еңбектері — рухани-адамгершілік дүниетанымның қайнар көздері.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті де адамгершілік мәселесіне аса бай. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, М. Дулатұлы сияқты қайраткерлердің мұрасы мен іс-әрекеті өнегелік өлшем бола алады. «Малым — жанымның, жаным — арымның садақасы» деген ұстаным қалыптасқан жұрт үшін ар ілімі (адамгершілік) ең биік құндылық ретінде танылды.
Мемлекеттік жауапкершілік және кешенді әрекет
Адамгершілік тәрбиесінің аясында патриоттық тәрбие де дамып, қанат жаяды. Қазақстанның ұзақ мерзімді мақсаттары мен стратегиялық құжаттарын (2030 стратегиясы, 2006 жылғы жолдау және бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру бағыты) іске асыруда азаматтардың адамгершілік келбетін көтеру — назардан тыс қалмауы тиіс өзекті мәселе.
Кешенді тәсіл не үшін қажет?
Бұл бағытта мемлекет тарапынан үйлестірілген, ұзақ мерзімді және көпсалалы іс-әрекет қажет. Дінтану, саясаттану, философия, педагогика, психология сияқты ғылымдардың пәндік зерттеулері арқылы қазақстандық қоғамдағы адамгершілік мәселелері жан-жақты қарастырылып, дәлелді ұсыныстар жасалуы тиіс.
Адамгершілік борыштар мен сапалар
Борыштар жүйесі
- Отбасы алдындағы борыш.
- Отан мен Мемлекет алдындағы борыш.
- Бүкіл адамзат алдындағы жауапкершілік.
- Аллаһ Тағала және пайғамбарлар алдындағы парыз.
- Ата-баба рухы мен ұрпақ алдындағы аманат.
«Жер • Ел • Тіл» — үш байлық
Үш бірлікті сақтау, дамыту, кемелдендіру және кейінгі ұрпаққа аманаттау — ұлттың моральдық өзегін бекітетін ортақ міндет.
Негізгі адамгершілік сапалар
Адалдық, әділеттілік, қайырымдылық, тазалық, шыншылдық сияқты сапаларды үлгі-өнеге ету қажет. Сонымен бірге ар-намыс, ұят, ұждан категорияларын тек мемлекеттік қызметкерлерден ғана емес, бүкіл қоғамнан талап етіп, оны заманның жаңа мазмұнына сай нақтылау маңызды.
Ар-намыс, ұят, ұждан адам бойына «өздігінен дайын күйде» берілмейді: олар қоғамдық қатынастарда, адамдар арасындағы қарым-қатынас пен қызмет тәжірибесінде қалыптасады. Осыны ескере отырып, адамгершілік тәрбиенің мақсаты, міндеті, мазмұны және жүзеге асыру жолдары жан-жақты қайта қарастырылуға тиіс.
Қорытынды ой
Адамгершілік тәрбиесінің методологиялық және теориялық негіздері мемлекеттік бағдарлылықпен ұштасып, ал әдістемелері кешенді түрде құрылуы қажет. Тек осындай ұйымдасқан әрі тұрақты іс-әрекет қана қоғам өмірінде адамгершілік құндылықтардың жемісті көріністерін орнықтыра алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Мехмет Соймен. Ғылым халық. Стамбул, 1991. 144 бет.
- 2. А. Сейдімбек. «Ұлттық идея». Мемлекет, №33 (2819), 15.08.2003, 4–5 бет.
- 3. Сайын Борбасов. «Бүгінгі идеологияның міндеті не?». Саясат, №19 (2753), 10.05.2002.
- 4. Словарь по этике. Ред. И. С. Кон. Москва: Издательство «Политической литературы», 1981.