Қазақ хандарының әскери жорықтары

Б.з.д. X–V ғасырларда Орталық Азия мен Қазақстан аумағында, Хуанхэден Дунайға дейінгі кеңістікте парсылар «сақ», ал гректер «скиф» деп атаған тайпалар өмір сүрді. Осы өңірлердегі қазбалардан табылған қару-жарақ, ат әбзелдері және «аң стиліндегі» бұйымдар б.з.д. X–V ғасырлардағы ортақ мәдениеттің қалыптасқанын көрсетеді. Бұл мәдени дәстүрдің кейбір элементтері б.з.д. III ғасырға дейін жалғасқан.

Сақтардың көне зираттары мен обалары Талас, Іле, Шу жағалауларында, Қырғыз және Жоңғар Алатауының етектерінде, сондай-ақ Кеген мен Нарынқолдың таулы аймақтарында кездеседі. Еділ мен Дунай аралығындағы ескерткіштер де осы кең көшпелі дүниенің мәдени байланысын айғақтайды.

Геродот (б.з.д. V ғасыр) дерегінде: «Парсылар барлық скифтерді сақтар деп атаған» деп көрсетіледі. Зерттеулерге сүйенсек, сақ тайпалары Орта Азияда және қазіргі Қазақстан аумағында қоныстанып, бір бөлігі массагеттер деген атпен белгілі болған. Еуропалық сақтар Каспий мен Қара теңіз жағалауларында өмір сүрген.

Әскери өнердің дамуында сақ жауынгерлерінің орны ерекше. Олардың соғыс жүргізу тәжірибесі мыңдаған жыл бойы өзге халықтардың назарын аударып, ежелгі мемлекеттердің әскери өнеріне ықпал етті. Ежелгі әскери теоретиктер сақтардың ерекшеліктерін атап, кейбір тәсілдерін қолдануға ұсынған.

Сақтардың негізгі қаруы — садақ және ұзын найза. Сақ садағы екі серіппелі бөліктен тұрып, қос мүйізді құрылым арқылы тартылатын болған. Геродот дерегіне сай, сақтар садақты кеудесіне емес, иығына қойып атып, оң және сол иықпен де бірдей қолдана алған.

Қорғаныс құралдарына қалқан, сауыт, бас киім жатады. Қалқан көбіне теріден жасалып, шағын болған. Сауыт алғашында мыстан, кейін темірден жасалып, денеге жымдаса киілсе де, қозғалысты шектемеген.

Ұрыс жүргізуде сақтар айла-тәсілді кең қолданған: тұтқиыл шабуыл, жалған шегіну, қарсы шабуыл, негізгі шептің тұтастығын бұзу, атты әскердің маневрі. Жеңіс жағдайында олар қарсыласын толық талқандауға дейін қуа соққан.

Арриан мен Курций Квинт еңбектерінде сақ тайпаларының Александр Македонский әскеріне қарсы екі жыл бойы соғыс жүргізгені баяндалады. Македондықтар Парсы патшалығын талқандағанымен, жеңісті бекіту үшін Бактрия, Соғды және Хорезм аймақтарын бағындыруға мәжбүр болды. Бұл өңірлер ірі сауда жолдарының торабында орналасқан.

Соғыстың алғашқы кезеңінде (б.з.д. 329 ж.) македон әскері Окс (Әму) өзенінен өтіп, Маракандты (Самарқанд) алды. Кейін Яксарт (Сырдария) өзеніне жетіп, мықты қорған — «Ең соңғы Александрия» (Ходжент) қаласын салды. Осыдан кейін сақтармен және өзге де еркіндік сүйгіш тайпалармен ұзаққа созылған қақтығыстар жалғасты.

Ғұн империясы — ежелгі түркі мемлекеті ретінде қарастырылады. Н.А. Аристовтың пікірінше, б.з.д. III ғасырда ғұндар түркіше сөйлеген. Ғұн тайпаларының кең тарихи ортасына қыпшақтар, қаңлылар, үйсіндер және Жетісудан ығысқан сақтардың бір бөлігі кіргені айтылады.

Ғұн жұртының аумағы шартты түрде үш бөлікке бөлінеді: Хуанхэ алабы мен Орталық Азияның бөліктерін қамтыған өңір; сыртқы Моңғолия мен Солтүстік Маньчжурияда өмір сүрген сәнбилер; сондай-ақ Алтай, Тарбағатай, Жетісуға дейінгі кеңістікте қалыптасқан тайпалар ортасы.

Мемлекеттік құрылым қатаң иерархиялық сипатта болған. Б.з.д. V–IV ғасырларда әскери демократиядан дамыған ғұн державасы көрші тайпалық одақтармен және Қытай патшалығымен соғыс жағдайында шыңдалып, әскери-әкімшілік принциппен ұйымдасқан орталықтандырылған билік моделіне жақындады.

Күлтегін ескерткішінде түркі мемлекеттілігінің іргесі жайлы: аспан мен жер жаратылғаннан кейін, олардың арасында адам пайда болғаны, ал адамзат үстінен Бумын және Істеми қағандардың билік жүргізгені баяндалады. Олар мемлекетті қорғап, түркі заңдарын қалыптастырып, бекіткен.

«Түркі» атауы (қытайша: «тукюе») б.з. VI ғасырында көшпелі халықтың атауы ретінде орныға бастады. Осы кезеңде түркілер Моңғолиядан Қара теңізге дейінгі кеңістікте ұлы көшпелі империяның негізін қалады. Империяның негізін қалаушы — Бумын қаған (қытай деректерінде Тумынь). Оның ағасы Істеми батыс өңірлерді жаулап, мемлекет ықпалын кеңейтті.

Түркі қағандығы қысқа мерзім ішінде Сары теңіз бен Қара теңіз аралығындағы көптеген тайпаларды бір орталыққа бағындырып, тұрақты әскер жасақтады. Әскерді басқару мұрагерлік және әулеттік тәртіп арқылы жүзеге асқан.

Батыс түркілердің мемлекеті әлсіреген кезеңде түргеш тайпасының көсемі Уч-Элиг (Үш-Елік) Он оқ елінің бірлестігін қайта жандандырып, Түргеш қағандығының негізін қалады (690–766 жж.). 699–704 жылдары Үш-Елік өз ықпалын күшейтіп, Шаш (Ташкент), Турфан және Бешбалыққа дейін билігін жүргізгені айтылады.

Түргештер басқару жүйесін қалыптастырып, елді әкімшілік аймақтарға бөлген. Қағандықтың ұлы астанасы — Суяб, кіші астанасы — Іле өзені бойындағы Койлық (Күнгіт) қаласы болған. Тань дәуірі деректеріне сүйенсек, олардың қоныс аймағы Шығыс Түркі қағандығымен, Соғды өлкелерімен және Шаш аймағымен шектескен.