Әдеби тіл туралы ұғым

Әдеби тілдің тарихына қатысты мәселелердің басын ашып, ғылыми тұжырым жасау үшін ең алдымен әдеби тілдің өзін дұрыс анықтап алу қажет. Яғни, әдеби тіл деп нені түсінеміз? Оның өмір сүру формасы қандай? Әдеби тілге не енеді? Қазақ әдеби тілінің тарихы қай кезден, неден басталады?

Әр кезеңдегі әдеби тілдің дамуы мен нормалануының тенденциясы, оның тілдік көрсеткішіне қандай әдеби нұсқалар жататыны, олардың мазмұны мен сипаты қандай болатыны туралы сұрақтардың нақты жауабы әдеби тіл ұғымының анықтамасымен тікелей байланысты. Осы ұғымды әртүрлі түсінудің салдарынан кейбір зерттеулерде оған қатысты проблемалар әрқалай баяндалып келеді.

«Әдеби тіл» ұғымының мазмұны мен сипаты жөнінде тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы отандық лингвистикада да анық, үзілді-кесілді орныққан пікір жоқ. Бұл мәселені нақтылауда орыс тіл біліміндегі көзқарастар жиі тірек болады.

Орыс лингвистикасында кең тараған ұстаным бойынша, әдеби тіл, біріншіден, жазба тіл; екіншіден, жазу мен жазба әдебиет арқылы жалпыхалықтық тілдің белгілі дәрежеде өңделген, сұрыпталған, стильдік тармақтары қалыптасқан түрі. Осы түсінікке сүйенсек, жазусыз әдеби тіл болмайды, ал әдеби тіл тарихы — жазба әдебиет тілінің де тарихы.

Сонымен бірге әдеби тіл тек көркем әдебиет тілімен шектелмейді деген пікір басым: ол ғылыми-зерттеу, саяси, ресми, публицистикалық сияқты жазба жанрлардың да тілі ретінде қарастырылады.

Бұл көзқарас біржақты, талассыз қағида ретінде толық орнықты дей алмаймыз. Мәселен, В.В. Виноградов әдеби тіл ұғымын нақты анықтауда, оның мәнін ашып, негізгі белгілерін көрсетуде әлі де бірізді, түпкілікті пікірдің жоқ екенін атап өтеді.

Бірқатар ғалымдар әдеби тілді жалпыхалықтық тілдің өңделген, «жыланған» түрі деп таныса, енді бір бөлігі хатқа түскен дүниелердің тілін әдеби деп есептейді. Осыдан келіп «жазусыз әдеби тіл болуы мүмкін емес» дейтін тұжырымдар да, керісінше, жазу дәстүрі әлсіз немесе үзілген кезеңдерде де әдеби тіл болуы ықтимал дейтін пікірлер де қатар өмір сүреді.

Қазақ тіл білімінде де «әдеби тіл» ұғымына тиянақты, ортақ анықтама әлі толық орныққан жоқ. Бүгінге дейін «қазақ әдеби тілі», «қазақ жазба әдеби тілі», «қазақ ауыз әдебиеті тілі», «қазақтың жалпыхалықтық тілі» сияқты категориялар бір-бірінен нақты ажыратылып, әрқайсысы дәл анықтамаға ие болды деу қиын.

Мұның себебі — қазақ тілінің бізге мәлім тарихындағы қолданылу өрісі, ішкі ерекшеліктері, кезеңдік сипаты толық зерттеліп біткен жоқ. Соңғы жылдары жалпыхалықтық тіл мен әдеби тіл тарихына қатысты жеке мәселелерді қарастыру күшейгенімен, бұл ізденістер түбегейлі шешімге жеткізетін деңгейге әлі жете қойған жоқ.

«Әдебиет» («литература») сөзінің түп-төркінінде «литера» — «әріп», демек «жазу» мағынасы болғаны белгілі. Алайда бұл сөздің терминдік мәні Европа мен орыс мәдениетінде сан рет құбылып қолданылған. Сондықтан «литература» сөзін міндетті түрде бастапқы «жазу» мағынасымен ғана шектеу шарт емес.

Егер «әдебиет» ұғымына тек жазба түрде емес, өзгеше жолмен де өмір сүріп, дәуірлер бойы түбегейлі өзгермей жеткен көркем сөз мұрасы деп қарасақ, оны ауыз әдебиеті мұрасынан жіктеудің өлшемдері және оның тіліне қойылатын талаптар да қайта қарастыруды қажет етеді.

«Әдеби» термині (орыс тіліндегі литературный сөзінің баламасы ретінде) латынның litteratura ұғымымен байланысты. Ол бастапқыда гректің grammatike сөзінің баламасы ретінде «жазу білу», «оқи алу» мағынасында қолданылған. Уақыт өте бұл термин «сұрыпталған», «сымбатталған», «жүйеге түскен» деген мәндік реңктерге де ие болды.

Жазба әдебиет арқылы әдеби тілдің икемділігі мен ортақтық қасиеті артады, құрылымы жүйелі қалыпқа түседі, «тілге орамды, жүрекке жылы тиетін» элементтер ұштала береді. Дегенмен әдеби тілді тек жазба әдебиетпен толықтай теңестіру де, әдеби тіл тарихын халықтың қоғамдық-әлеуметтік, экономикалық және мәдени тарихынан бөліп қарау да шындыққа әрдайым сай келе бермейді.

«Жазуы жоқ немесе жазуы кеш дамыған халықта әдеби тіл де болмаған» деген үзілді-кесілді пікірдің тууына бірнеше себеп әсер етеді: жазба тілдің әдеби тілді қалыптастырудағы ерекше рөлін жалғыз жол деп қабылдау; «әдеби» терминінің бастапқы, жазуға байланған мағынасын ғана жетекші ету; әр халықтың тарихи-мәдени ерекшеліктерін ескермей, бәрін бір өлшеммен бағалау.

Р.А. Будагов әлем халықтарының әдеби тіліне ортақ әмбебап схема жасау ғылыми тұрғыдан кемшілікті ғана емес, зерттеуге зиян келтіруі мүмкін екенін ескертіп, мұндай ұмтылыстан сақтандырады.

Әдеби тілді анықтайтын негізгі белгілерді айқындаудың принципті мәні бар. Өйткені бұл тек дұрыс анықтама берумен шектелмейді: әдеби тіл тарихының қайдан, қай кезеңнен басталатынын белгілеуге, әр дәуірдің ерекшелігін танытатын тілдік материалдарды таңдауға, тіл қабаттарындағы нормалану үдерісінің қалай көрінетінін ғылыми тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.

Қазіргі дамыған әдеби тілде қанша стильдік тармақ бар екенін даусыз дәл айту да оңай емес: әр еңбекте сан әртүрлі көрсетіледі. Сол сияқты белгілі бір кезең тілін стильдік белгісіне қарай «әдеби» деп тану үшін кем дегенде қанша тармақ болуы керек деген сұраққа да нақты, ортақ жауап беру қиын.