Музыкалық кештер
Қазақстандағы саяси, экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени өмірдегі түбегейлі өзгерістер жас ұрпақтың тәлім-тәрбиесіне тікелей әсер етуде. Егемендікпен бірге ұлттық сана-сезімнің оянуы, тіл мен діннің, мәдениеттің жаңғыруы азаматтың өркениеттілігіне, имандылығы мен адамгершілігіне деген сұранысты күшейтті.
Кіріспе: эстетикалық тәрбие және музыканың рөлі
Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы орта мектептің міндеттеріне сай гуманитарлық-эстетикалық талаптарға қол жеткізу және осы бағыттағы пәндерді кеңінен енгізу қажеттігін атап көрсетеді. Эстетикалық тәрбие орталықтары, өнер мектептері, көркемсурет студиялары кеңінен дамытылуға тиіс.
Өнердің, соның ішінде музыканың адам санасына әсер ететін қуатты рухани құрал екені белгілі. Бүгінде жастарға отандық және әлемдік мәдениеттің үздік үлгілері арқылы эстетикалық тәрбие берудің маңызы ерекше.
Пәннің өзегі
Эстетика мен музыка тәрбиесінің ортақ зерттеу кеңістігі – адамды табиғат пен өмірдегі әсемдікті қабылдауға, бағалауға және түсінуге тәрбиелеу.
Жастар аудиториясындағы музыкалық мәдениет деңгейін көтеру үшін классикалық және заманауи музыканың озық туындыларын жастардың өмірі мен тұрмысына жүйелі енгізу қажет. Сонымен қатар, музыка пәні оқытушысы рок, поп, джаз сияқты эстрадалық бағыттар туралы да хабардар болуы тиіс. Жастар бұл жанрларды жақсы қабылдағанымен, олардың өнерлік-тарихи және орындаушылық мәдениеті туралы түсінігі кейде үстірт болуы мүмкін. Сондықтан оқытушының өзі бұл саланы терең меңгеруі маңызды.
Курс мақсаты мен міндеттері
Курс мақсаты
Оқушылардың музыкалық мәдениетін арттыруға ықпал ететін сабақтан тыс концерттер мен мерекелік іс-шараларды ұйымдастырудың әдістерін меңгерту, сондай-ақ қазіргі эстрадалық музыканың негізгі бағыттарымен студенттерді таныстыру.
Курс міндеттері
- Болашақ музыка оқытушысын эстетикалық тұрғыдан тәрбиелеу.
- Музыкалық түсінігі мен талғамын дамыту.
- Сабақтан тыс кештер, концерттер және мерекелер ұйымдастырудың негізгі бағыттарымен таныстыру.
Курс барысында студент меңгеруі тиіс
- Концерт пен мереке ұйымдастыруда қазіргі эстрада ағымдарына тез бейімделу.
- Тақырыптық сценарий мен репертуардың көркемдік-идеялық мазмұнына қойылатын талаптарды түсіну.
- Қою (қойылым/іс-шара) сапасын арттыруға арналған ұйымдастыру қағидаларын қолдану.
- Сахнаны тақырыпқа сай безендіру және аудиториямен жұмыс мәдениетін сақтау.
Практикалық тақырыптар картасы (қысқаша жоспар)
Төмендегі блоктар пәннің практикалық бөліміндегі негізгі тақырыптарды ықшамдап береді. Әр тақырып оқу мақсаты мен тапсырмалар арқылы бекітіледі.
№1–2. Мәдениет және өнер: тұлға қалыптастыру контексі
- Мәдениеттің философиядағы түсіндірмесі.
- Өнердің жеке тұлға ретінде қалыптасудағы орны.
- Шығармашылықтың адамның дамуына ықпалы.
- Музыка мәдениетінің даму заңдылықтары мен критерийлері.
№3–5. Концерт пен мерекені ұйымдастырудың негіздері
- Ұжымдық мақсатқа біріктіру және жауапкершілікті бөлу.
- Қазіргі эстраданың негізгі бағыттарын айқындау.
- Іс-шара кестесін (күнтізбелік жоспар) құру.
№6–8. Оқу жылына мерекелік концерттік жоспар жасау
- Мектептегі мерекелік күндер мен іс-шараларды анықтау.
- Тақырып құрастыру және өткізу тоқсанын бекіту.
- Өткізу форматын таңдау: диспут, концерт, КТК, дәріс-концерт, байқау, фестиваль, олимпиада, көрме, сауық кеші, дискотека т.б.
№9–10. Мерекелік кештерді әртүрлі форматта ұйымдастыру
Музыкалық іс-әрекеттер арқылы орындаушылық дағды мен шығармашылықты дамыту: оқу орындарыаралық, қалалық, облыстық және республикалық деңгейдегі байқауларға қатыстыру.
№11–13. Патриоттық тақырыптағы салтанатты кеш талаптары
- Музыкалық қабілетті жандандыру және азаматтық-патриоттық сананы қалыптастыру.
- Қазақстанда тұратын халықтардың салт-дәстүріне құрметпен қарауға тәрбиелеу.
№14–16. Академиялық концерт және эстетикалық талғам
Музыкалық шығарманы орындау мәдениеті арқылы эстетикалық талғамды дамыту, орындаушылық дағды мен шығармашылықты жетілдіру.
№17–19. Эстрададағы жаңа ағымдар: концерт ұйымдастыру
- Жас Қанат, SuperStar KZ, Дельфий ойындары, X-Factor сияқты байқаулар аясында ән айту мәдениетін салыстырып талдау.
- Орындаушының музыкалық қабілеті мен ынтасына қойылатын талаптарды нақтылау.
№20–22. Концерттік бағдарлама құру әдістемесі
Тақырыптық бағдарламаның репертуарын іріктеу: көркемдік-идеялық мазмұн, драматургиялық логика және қойылым сапасына қойылатын негізгі талаптар.
№23–25. Сценарий жазу: құрылым және сапа өлшемдері
Сценарий құру студенттің кәсіби шеберлігін жаңартуды, шығармашылық ізденісті және әдістемелік жұмысты жаңа деңгейге көтеруді талап етеді. Негізгі өзек – репертуардың көркемдік-идеялық тұтастығы және сахналық орындалу сапасы.
№26–28. Қазіргі эстрадалық музыка: бағыттар және ХХІ ғасыр
Қазіргі танымал эстрадалық музыканың негізгі бағыттары, қазіргі қазақ эстрада әндері және олардың республикадағы музыка өнерінің дамуына ықпалы.
№29–30. Мектептегі музыкалық театр
- Музыкалық театр дәстүрі мен жаңашылдығы.
- Театр түрлері, Қазақстандағы театр өнерінің қалыптасуы мен дамуы.
- Балалар театрлары және мектеп театрларын ұйымдастыру жолдары.
Глоссарий: сахна және театр терминдері
Төмендегі ұғымдар концерт, қойылым және мектептегі музыкалық театр контексінде жиі қолданылады.
Сахналық кеңістік
- Авансцена
- Сахнаның алдыңғы бөлігі (шымылдық пен рампа аралығы).
- Кулиса
- Сахнаның екі жағындағы көркемдік перделер мен көрнекіліктер.
- Рампа
- Көрерменге байқалмайтын, сахнаның алдыңғы жиегіндегі жарық шамдары.
- Трюм
- Сахна астындағы техникалық бөлме.
- Декорация
- Қойылымның көркем бейнесін ашу үшін сахнаны безендіру.
Қойылым құрылымы және рөл
- Акт
- Қойылымның бір бөлімі.
- Антракт
- Қойылым бөлімдері арасындағы үзіліс.
- Либретто
- Қойылым сценарийінің мазмұны немесе әдеби мәтіні.
- Монолог
- Кейіпкердің өзімен-өзі сөйлесуі немесе тыңдарманға арнаған сөзі.
- Реплика
- Бір актердің екінші актер сөзіне жауап ретінде айтатын қысқа сөзі.
Театр және орындаушылық
- Театр
- Көрермен алдында актер ойыны арқылы сахналық әрекетпен көрінетін өнер түрі.
- Режиссер
- Актер, суретші, композитор жұмысын біріктіріп, қойылымның тұтас сахналық шындығын жасайтын жетекші.
- Репертуар
- Театрда/ұжымда орындалатын шығармалардың жиынтығы.
- Премьера
- Жаңа қойылымның алғаш рет көпшілікке көрсетілуі.
- Этюд
- Актерлік техниканы дамытуға арналған жаттығу.
Көрермен залы және жанрлар
- Амфитеатр
- Көрермен орны сатыланып орналасқан зал/құрылыс түрі.
- Балкон
- Көрермен залының жоғарғы бөлігіндегі орындар.
- Мюзик-холл
- Эстрада, цирк, би және музыкалық жанрларды біріктіретін театр түрі.
- Кабуки
- Жапон классикалық театрының бір түрі (музыка, би, қойылым элементтері бар).
- Грим
- Кейіпкер бейнесін ашу үшін бет-әлпетті өзгерту өнері.
Ұсынылатын әдебиеттер
- Фадин В.В. Музыкальное сопровождение и оформление школьных праздников. Учитель, Волгоград, 1997.
- Музыкальная газета. Алматы, 2005–2006.
- Абдуллаева А.Ж. «Жұлдыздар жайында» (Stars KZ журналы). Алматы, 2010–2012.
- Балтабаев М.Х. Қазақ музыкасы және студент жастар. Алматы: Ана тілі, 1991.
- Сағымбеков М., Көпбаев А. Мектептерде лекция–концерттерді ұйымдастыру әдістемесі. Алматы, 1991.
- Әлібеков Ә. «Баланың көңілі батыста». Егеменді Қазақстан, 27.01.2001.
- Ткаченко Г.А. Космос. Музыка. Ритуал. М., 2001.
Оқытушымен бірге орындалатын өздік жұмыстар (тақырыптар)
Өздік жұмыстар практикалық бөлім тақырыптарымен сабақтас: мәдениет және өнер негіздері, мерекелік жоспар, түрлі форматтағы кештер, патриоттық іс-шаралар, академиялық концерт, эстрададағы жаңа ағымдар, концерттік бағдарлама және сценарий құру, қазіргі эстрада, мектептегі музыкалық театр.
Өздік жұмыс бағыты
- Тақырыпқа сай жоспар, кесте, формат және мақсат қою.
- Репертуарды көркемдік-идеялық тұрғыдан талдау.
- Сахналық шешім, жүргізуші мәтіні, безендіру және уақыт регламенті.
Сабақтан тыс жұмыстың педагогикалық мәні
Болашақ музыка мұғалімі мектептен тыс кештерді, дискотекаларды және мерекелік бағдарламаларды ұйымдастыру әдістерін меңгеруі тиіс. Бұл жұмыс оқушылардың белсенділігін арттырып, мектеп қауымын ортақ шығармашылық іске жұмылдырады.
Қорытынды ой
Сыныптан тыс музыкалық қызметті жүйелі ұйымдастыру – эстетикалық тәрбие, мәдениетаралық құрмет, орындаушылық тәжірибе және шығармашылық ойлауды бір арнаға тоғыстыратын практикалық алаң. Дұрыс жоспарланған концерт пен мерекелік іс-шара мектеп өмірін мазмұнды етіп қана қоймай, оқушының мәдени талғамын қалыптастыруға нақты әсер етеді.