Автор бейнесі көркем мәтін категориясы ретінде
Мәтін лингвистикасы ғылыми пән ретінде
Мәтін лингвистикасы — теориясы мен практикасы бар, салыстырмалы түрде жас (ХХ ғасырдың ортасында қалыптасқан) дербес ғылым әрі оқу пәні. Ол мәтін ұғымына сүйеніп, көбіне мәтінді талдаумен байланысты филологиялық риторика бағытының дамуына да ықпал етті.
Жалпы мәтін теориясы
И. Р. Гальперин
Мәтін грамматикасы
О. И. Москальская
Мәтін стилистикасы
И. В. Арнольд, В. В. Одинцов
Заманауи мәтін лингвистикасы мәтіннің өзін, құрылымын, категориялары мен тілдік бірліктерін, сондай-ақ мәтінді (әсіресе көркем мәтінді) құрастыру, тудыру және талдау тәсілдерін зерттейді. Бұл сала стилистикамен және сөйлеу мәдениетімен тығыз байланысты: мәтіндегі коннотация құралдары (функционалды-стилистикалық, эмоционалды-экспрессивті, бағалаушы) көбіне функционалды стилистика аясында қарастырылады, ал әдеби нормаларды меңгермей коммуникативтік тұрғыдан дәл әрі сауатты мәтін құрастыру мүмкін емес.
Мәтін лингвистикасы мен әдебиеттанудың арақатынасы
Мәтін лингвистикасы (соның ішінде мәтінді лингвистикалық талдау) — болашақ тілші мамандарға айтылған немесе жазылған сөзге сергек қарауды, мәтіннің тек мазмұнын емес, терең мағынасын да аңғартуды көздейтін жалпы филологиялық пән. Оның зерттеу объектісі әдебиеттанумен ортақ болғанымен, талдау өрісі кеңірек.
Неліктен мәтін лингвистикасының объектісі кең?
- Тек көркем шығармаларды ғана емес, барлық сөйлеу туындыларын қамтиды.
- Мәтінді оны тудыратын барлық тілдік элементтердің комбинациясы ретінде зерттейді.
- Мәтін ішіндегі тілдік арақатынастардың өзгерісі мен динамикасын, идеялық-тақырыптық және эстетикалық жасалуын, айтылымдағы функциясын айқындайды.
Бағыт айырмасы
Лингвист талдауда көбіне формадан мазмұнға қарай жылжиды, ал әдебиеттануда жиі мазмұннан формаға қарай ауысу байқалады.
Әдіс айырмасы
Лингвист нақты мәтінмен шектеліп, имманенттік әдісті қолдануға бейім; әдебиеттанушы тарихи, әлеуметтік, философиялық экскурстар жасап, проекциялық әдіске жиі жүгінеді (В. В. Виноградов терминдері).
Фокус айырмасы
Лингвист мәтінді ең алдымен оқырман (адресат) тұрғысынан, әдебиеттанушы көбіне автор (адресант) тұрғысынан талдайды.
Мәтін лингвистикасының негізгі нысандары
Макромәтін
Тұтас сөйлеу шығармасы — сөйлеудің кең мағынасындағы мәтін. Қоғамның түрлі салаларына қызмет ететін, ең жоғары деңгейдегі коммуникативтік бірлік.
Микромәтін
Күрделі фразалық тұтастық (немесе күрделі синтаксистік тұтастық) — сөйлеудің тар мағынасындағы мәтін. Бұл — ең алдымен синтаксистік ұғым.
Кей жағдайларда күрделі фразалық тұтастық пен тұтас сөйлеу шығармасының шекаралары сәйкес келуі мүмкін. Мысалы, шағын жанрлы және шағын көлемді мәтіндер (газет мақаласы, қысқа әңгіме, ауа райы туралы хабар, хабарландыру) бір ғана фразадан тыс бірліктен тұруы ықтимал. Дегенмен, макромәтін мен микромәтінді ажырату маңызды, өйткені олар әртүрлі тәртіптегі бірліктер.
Пәннің басты міндеттері
- Болашақ мамандарда мәтінді (әсіресе көркем мәтінді) тілдік әрі мағыналық ұйымы тұрғысынан талдаудың кәсіби дағдыларын қалыптастыру.
- Мәтінді талдаудың теориясы мен әдістемесін меңгерту.
Мәтінді талдау: мәселелер, аспектілер, деңгейлер
Негізгі мәселелер мен ұғымдар
- мәтінді талдау;
- мәтін параметрлері;
- мәтін бірліктерін анықтау;
- мәтін категорияларын анықтау;
- мәтін бірліктерін грамматикалық және семантикалық зерттеу.
Талдаудың негізгі аспектілері
- Лингвистикалық түсіндірме: қазіргі қазақ әдеби тілін қазіргі әдеби нормамен шендестіру, тілдік бірліктердің функционалды-стильдік және стилистикалық реңкін қарастыру.
- Семантикалау: мағынасы көмескі сөздерді және идеялық-теориялық жүктемесі ауыр лексика-фразеологиялық бірліктерді түсіндіру.
Талдаудың негізгі деңгейлері
Бейнелік-тілдік
Сөздің бейнелеу құралдары, көркемдік тәсілдер.
Құрылымдық-композициялық
Мәтіннің ұйымдасуы, бөліктердің байланысы, композиция.
Идеялық-тақырыптық
Тақырып, идея, авторлық ұстаным және прагматикалық мақсат.
Принциптер мен әдістер
Негізгі принциптер
- Историзм: шығарма жазылған тілдік дәуірді ескеру.
- Форма мен мазмұн бірлігі: мазмұнды және оның әсерлік, прагматикалық қызметін күшейтетін тіл құралдарын бірге қарастыру.
- Деңгейлік талдау: мәтіндегі тілдік жүйенің барлық таңбалық деңгейлерін зерттеу.
- Жалпы мен жекені үйлестіру: жалпы тілділік/стильдік/жанрлық пен жеке авторлықтың өзара әрекеттестігін ескеру.
Негізгі әдістер мен амалдар
- Стилистикалық эксперимент: синоним іріктеу, мәтінді қысқарту/кеңейту, сөйлем орындарын ауыстыру, компрессия қолдану, гипотаксисті паратаксиске (және керісінше) өзгерту.
- Семантика-стилистикалық әдіс: тілдік нормадан ауытқуды, заттық және коннотативтік мағынаның үйлесуін, көпмәнділікті, қайталау арқылы мән үстемелеуді талдау; мәтін бірліктерін сөздіктегі мағынасымен салғастыру.
- Салғастыру-стилистикалық әдіс: бір типтегі мәтіндердің тілдік безендірілуіндегі ұқсастық пен айырмашылықты табу; түпнұсқа мен аударманы, алғашқы және соңғы авторлық нұсқаларды салыстыру.
- Сандық талдау: ықтималды-статистикалық тәсілдер арқылы тілдік бірліктердің сандық заңдылықтарын анықтап, сапалық айырмашылықтарды ашу.
Мәтін және оның негізгі белгілері
Мәтін туралы ұғым
Мәтіннің тууы мен түсінілуі — мәтінді зерттеудің орталық объектісі әрі негізгі проблематикасы. Мағынаның мәнге (мәтіннің тууы) және мәннің мағынаға (мәтіннің түсінілуі) түрлену механизмдері сана–тіл–әлем триадасы шеңберінде қарастырылады.
Мәтін — қарым-қатынастың негізгі бірлігі: адамдар жекелеген сөздермен немесе сөйлемдермен емес, мәтіндермен қарым-қатынас жасайды. «Мәтін» (text) терминінің этимологиясы латынның texo («тоқимын, тігемін, өремін») етістігімен байланысты; textus — «мата, тоқыма» дегенді білдіреді. Яғни бұл ұғымның өзегінде «тігу/өру» метафорасы жатыр.
Мәтін: тіл ме, сөйлеу ме?
Мәтіннің коммуникация актісімен байланысы, сөйлеу тудырушы сипаты және функционалды қызметі оны сөйлеу құбылысы ретінде түсіндіруге негіз береді. Алайда бірқатар ғалымдар (И. Р. Гальперин, О. И. Москальская, Е. И. Шендельс, Г. В. Колшанский және т.б.) мәтінді коммуникацияда қызмет ететін, коммуникативтік тұрғыдан аяқталған ойды білдіретін модельдендірілген тілдік бірлік деп қарастырады.
Мәтін типтері және сөйлеу регистрлері
Мәтіндердің тілдік ұйымдастырылуына және айтушының (жазушының) коммуникативтік ниетіне қарай Г. А. Золотова бес мәтін (сөйлеу) типін, яғни сөйлеу регистрлерін бөліп көрсетеді: репродуктивті, информативтік, генеритивтік (монологқа тән), волюнтивтік және реактивтік (диалогқа тән).
Репродуктивті (бейнелеу)
Айтушы өзі байқағанын баяндайды: «Менің көргеніме қарағанда…», «Менің естігенім…», «Менің сезгенім…».
Информативтік
Айтушыға белгілі дерек, оқиға, қасиеттер туралы хабарлайды: «Менің білуімше…», «… екені белгілі».
Генеритивтік (жинақтау)
Тәжірибе мен әмбебап білімге сүйенген жинақталған ой: мақал-мәтел, қанатты сөз, түйін. Мысалы: «Ел болам десең, бесігіңді түзе» (М. Әуезов).
Волюнтивтік және реактивтік
Диалогта волюнтивтік регистр адресатты іс-қимылға шақырады, ал реактивтік регистр жағдайды бағалайды.
Дискурс ұғымы
Соңғы жылдары мәтін терминімен қатар дискурс ұғымы жиі қолданылады. Дискурс — экстралингвистикалық факторлар жиынтығымен бірге алынған байласымды мәтін; оқиға аспектісінде қарастырылған мәтін; нақты өмірмен байланысқан, әлеуметтік іс-қимыл ретінде ұғынылатын сөйлеу.
Мәтіннің негізгі белгілері
- Тұтастық: байласымдылық және композициялық аяқталу.
- Аяқталу: автор ойының толық айтылуы.
- Модальділік: автордың хабарға көзқарасы және бағасы.
- Нысандылық және прагматикалық ұстаным: бағыттылық, мақсат, адресатқа әсер ету өлшемі.
Қорыта айтқанда, мәтін — мағыналық және құрылымдық аяқталуымен, автордың хабарға көзқарасымен, хабардың нысандылығымен және прагматикалық ұстанымымен сипатталатын ауызша немесе жазбаша формадағы хабар. Мәтін — көпаспектілі, әртүрлі бағытта зерттелетін күрделі лингвистикалық құбылыс әрі ең жоғары коммуникативтік бірлік.
Сөйлеу жанрлары, мәтін жанрлары және мәтін типтері
Қазіргі мәтіндер сөйлеу формасына қарай ауызша және жазбаша болып бөлінеді. Жазбаша мәтін әдетте алдын ала ойластырылып, қабылдаушының қатысуынсыз түзетіледі. Ауызша мәтінде түзетулердің бәрі тыңдаушыға бірден байқалады, әрі қайта тыңдау мүмкіндігі (жазба болмаса) шектеулі.
Жазбаша мәтіннің ерекшелігі
- Көру арқылы қабылдауға бейімделеді.
- Бөлімдер, тақырыпшалар, абзацтар және шрифтік айшықтаулар арқылы құрылымдалады.
- Редакциялау мүмкіндігі жоғары.
Ауызша мәтіннің ерекшелігі
- Тыңдау арқылы қабылдауға бағытталады.
- Тыңдаушыға тәуелділік айқын: қайта сұрау, мимика, жағдай әсері.
- Диалогта әңгімеге араласу тұтастыққа, тіпті аяқталуына да ықпал етеді.
Заманауи жанртануда сөйлеу жанрлары мен мәтін жанрларын жіктеу көбіне М. М. Бахтиннің бірінші (қарапайым) және екінші (күрделі) сөйлеу жанрлары туралы идеясына сүйенеді. Оның пайымдауынша, сөйлеу жанрлары — айтушының өздігінен «жасап шығаратын» емес, коммуникация тәжірибесінде қалыптасқан, тақырыптық-композициялық және стилистикалық тұрғыдан орныққан типтік модельдер. Сөйлеу жанрларынсыз сөйлеу қарым-қатынасы толыққанды жүзеге аспайды.
Сөйлеу жанрының жиі атылатын нышандары
Ескертпе
Берілген мәтін үзіндісі осы бөлімде «Екінші бағыт (синтактика)» тұсында үзіліп қалған. Егер жалғасын жіберсеңіз, жанрлар мен мәтін типтері туралы бөлікті толық әрі бірізді құрылымда қайта өңдеп, блог форматына кіріктіріп беремін.