ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫС
Соғыстың басталуы және «Барбаросса» жоспары
1941 жылғы 22 маусым таңында гитлерлік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасады. Германия жағында Румыния, Венгрия, Италия және Финляндия соғысқа кірісті.
Қарсылас әскерлерінің жалпы күші шамамен 5,5 млн адамды, 190 дивизияны, 5 мың ұшақты, 4 мыңға жуық танк пен өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыларды, сондай-ақ 47 мың зеңбірек пен минометті құрады.
1940 жылы жасалған «Барбаросса» жоспарына сәйкес Германия өте қысқа мерзімде — 6–10 апта ішінде — Архангельск–Волга–Астрахань сызығына шығуды көздеді. Бұл блицкриг, яғни «тез соғыс» стратегиясына негізделді.
Осылайша Ұлы Отан соғысы басталды.
Ұлы Отан соғысының негізгі кезеңдері
1-кезең
22 маусым 1941 — 18 қараша 1942
Соғыс басталған күннен Сталинград маңындағы кеңестік қарсы шабуылға дейінгі уақыт. КСРО үшін ең ауыр кезең.
Адам күші мен соғыс техникасындағы елеулі басымдыққа сүйенген неміс әскері қысқа мерзімде маңызды табыстарға жетті. 1941 жылғы қарашаның соңына қарай кеңес әскерлері Ленинград, Мәскеу және Ростов-на-Дону бағыттарына дейін шегінуге мәжбүр болып, дұшпанға ауқымды аумақты қалдырды.
Қаза тапқандар, хабар-ошарсыз жоғалғандар және тұтқынға түскендер саны шамамен 5 млн адамға жетті. Сондай-ақ танктер мен ұшақтардың едәуір бөлігі жоғалды.
Мәскеу үшін шайқас
1941 жылдың күзіне қарай фашистік әскерлердің негізгі күші Мәскеуді басып алуға бағытталды. Мәскеу үшін шайқас 1941 жылғы 30 қыркүйектен 1942 жылғы 20 сәуірге дейін созылды.
1941 жылғы 5–6 желтоқсанда Қызыл Армия қарсы шабуылға көшті. Қарсылас қорғанысы бұзылып, фашистік бөлімдер Мәскеуден 100–250 км қашықтыққа шегіндірілді. Мәскеуді жаулау жоспары күйреді, Шығыста «тез соғыс» жүзеге аспады.
Мәскеу түбіндегі жеңіс халықаралық тұрғыдан зор маңызға ие болды: Жапония мен Түркия КСРО-ға қарсы соғысқа кіруден тартынды.
Алайда 1942 жылы кеңестік басшылықтың қателіктері салдарынан (ең алдымен Сталиннің шешімдері) Қызыл Армия Солтүстік-Батыс бағытта, Харьков түбінде және Қырымда бірқатар ірі жеңіліске ұшырады. Нәтижесінде неміс әскерлері Волгаға, Сталинградқа және Кавказға дейін жетті.
Осы бағыттардағы табанды қорғаныс, экономиканың соғыс талаптарына толық бейімделуі, әскери өндірістің жолға қойылуы және жау тылындағы партизан қозғалысы кеңес әскерлерінің болашақ шабуылына қажетті алғышарттарды қалыптастырды.
2-кезең
19 қараша 1942 — 1943 жылдың соңы
Соғыста түбегейлі бетбұрыс кезеңі: қарсы шабуылдар, бастаманың қолға өтуі, жауды әлсірету.
Қарсылас күшін қажытып, шығынға ұшыратқаннан кейін, 1942 жылғы 19 қарашада кеңес әскерлері Сталинград маңында қарсы шабуылға шықты. Нәтижесінде жаудың 22 дивизиясы қоршауға алынды. 1943 жылғы 2 ақпанда бұл топ толық жойылды. Осы кезеңде дұшпан Солтүстік Кавказдан да қуылды.
1943 жылдың жазы қарсаңында Кеңес-Германия майданы салыстырмалы түрде тұрақтанды. Қолайлы шеп конфигурациясын пайдаланған фашистік әскерлер 1943 жылғы 5 шілдеде стратегиялық бастаманы қайтару және кеңестік әскер топтарын Курск доғасында қоршауға алу мақсатымен шабуылға кірісті.
Қиян-кескі ұрыстарда қарсыластың шабуылы тоқтатылды. 1943 жылғы 23 тамызда кеңес әскерлері Орёл, Белгород, Харьков қалаларын азат етіп, Днепрге шықты. 1943 жылғы 6 қарашада Киев азат етілді.
Нәтижелер
- Жаз–күз шабуылдарында жаудың көптеген бөлімдері талқандалды.
- Кеңес Одағының бірқатар аумақтары азат етілді.
- Фашистік блоктың ыдырауы басталды: 1943 жылы Италия соғыстан шықты.
Өндіріс қуаты (1943)
Әскери өнеркәсіп майданға 29,9 мың ұшақ, 24,1 мың танк және 130,3 мың қару-жарақ түрін жеткізді. Бұл көрсеткіштер Германияның сол жылғы өндірісінен жоғары болды. 1943 жылы КСРО негізгі қару түрлерін өндіруде Германияны басып озды.
3-кезең
1943 — 8 мамыр 1945
Соғыстың аяқталу кезеңі: жалпы шабуыл, Еуропаны азат ету, Берлин операциясы және жеңіс.
1944 жылы кеңестік экономика соғыс жылдарындағы ең жоғары деңгейге жетті: өнеркәсіп, өндіріс, транспорт және ауыл шаруашылығы тұрақты дамыды. Әсіресе әскери өндіріс қарқынды өсті. 1944 жылы шығарылған танктер мен өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар саны 1943 жылмен салыстырғанда 24 мыңнан 29 мыңға дейін артты, ал әскери ұшақтар 30 мыңнан 33 мыңға дейін көбейді.
Соғыс басталғаннан 1945 жылға дейін шамамен 6 мың кәсіпорын іске қосылды.
Еуропаны азат ету және Берлин
1944 жылы Кеңес Қарулы Күштері ірі жеңістерге жетіп, КСРО аумағын толықтай фашистік оккупанттардан азат етті. Кеңес әскері Еуропа халықтарына көмекке келіп, Польшаны, Румынияны, Болгарияны, Венгрияны, Чехословакияны, Югославияны азат етті және Норвегияға дейін жетті.
Румыния мен Болгария Германияға соғыс жариялады, Финляндия соғыстан шықты. 1945 жылғы қысқы шабуылда Кеңес әскері дұшпанды 500 км шегіндірді. Польша, Венгрия, Австрия және Чехословакияның шығыс бөлігі негізінен азат етіліп, кеңес әскері Одер өзеніне шықты (Берлиннен шамамен 60 км).
1945 жылғы 25 сәуірде кеңес әскерлері АҚШ және Ұлыбритания әскерлерімен Эльба өзенінде, Торгау ауданында тарихи кездесу өткізді. Берлин үшін шайқас аса қатігез әрі табанды сипат алды.
30 сәуірде кеңес туы рейхстагқа тігілді. 8 мамырда фашистік Германияның капитуляция актісіне қол қойылды. 9 мамыр Жеңіс күні болып жарияланды.
Соғыстан кейінгі оқиғалар
- 1945 жылғы 17 шілде — 2 тамыз аралығында КСРО, АҚШ және Ұлыбритания басшыларының үшінші конференциясы өтті.
- 1945 жылғы 24 маусымда Мәскеуде Қызыл алаңда Жеңіс парады ұйымдастырылды.
Жеңістің мәні
КСРО-ның жеңісі Гитлерлік Германиядан тек саяси және әскери тұрғыдан ғана емес, экономикалық тұрғыдан да басым болғанын көрсетті. 1941 жылғы шілдеден 1945 жылғы тамызға дейінгі кезеңде КСРО бірқатар негізгі әскери техника мен қару-жарақ түрлерін Германияға қарағанда көбірек өндірді.
Берілген мәтінде нақты өндірістік кесте (мың дана) деп басталғанымен, көрсеткіштер толық келтірілмеген.