Азаматтардың құқық қабілетгілігі.
Азаматтық құқық қатынастарының субъектілері
Азаматтық құқық қатынастарына қатысушылардың азаматтық құқықтары мен міндеттері болады. Мұндай қатысушылар құқық қатынастарының субъектілері деп аталады. Азаматтық кодекстің 1-бабында азаматтық заңдармен реттелетін қатынастардың қатысушылары ретінде азаматтар, заңды тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік-аумақтық бөліністер көрсетілген.
Қазақстан Республикасы азаматтары
Азаматтық құқық қатынастарының субъектісі ретінде әрекет ететін азаматтардың басым көпшілігі — Қазақстан Республикасының азаматтары. Конституцияның 10-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес беріледі және тоқтатылады; ол алу негіздеріне қарамастан бірыңғай әрі тең болып табылады.
Кәсіпкерлер үшін арнаулы режим
Азаматтық құқық шеңберінде кәсіпкерлер үшін ерекше режим қалыптастыру — Азаматтық кодекстің маңызды жаңалықтарының бірі. Кәсіпкерлік қызметпен тек заңды тұлғалар ғана емес, жекелеген азаматтар да айналыса алады.
Мысалдар (арнаулы нормалар):
- Міндеттемені мерзімінен бұрын орындау (Азаматтық кодекстің 279-бабы)
- Бірлескен міндеттемені орындау (Азаматтық кодекстің 287-бабы)
- Қосылу шарты (Азаматтық кодекстің 389-бабы) және т.б.
Шетелдіктер және азаматтығы жоқ адамдар
Азаматтық құқық қатынастарына Қазақстан Республикасының азаматтарымен бірге шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да қатыса алады. Шетелдіктердің құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 18 маусымдағы «Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтардың құқықтық жағдайы туралы» заң күші бар Жарлығымен айқындалады.
Шетелдік азамат
Қазақстанда Қазақстан Республикасының азаматы болып табылмайтын және өзге мемлекеттің азаматы екендігін растайтын дәлелі бар адамдар шетелдік азаматтар деп танылады (Жарлықтың 2-бабы).
Мысалдар: шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктері мен халықаралық ұйымдардың қызметкерлері, шетелдік фирмалардың мамандары, шетелдік студенттер және т.б.
Азаматтығы жоқ адам
Қазақстан Республикасының азаматы болып табылмайтын және өзге мемлекеттің азаматтығына жататындығын растайтын дәлелі жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар болып саналады (Жарлықтың 2-бабы 2-тармағы).
Инвестициялар және халықаралық кепілдіктер
Шетелдіктердің инвестицияларға қатысуының құқықтық жағдайлары екіжақты халықаралық шарттармен және капитал салымдарын өзара көтермелеу мен өзара қорғау туралы келісімдермен де белгіленеді. Әдетте мұндай құжаттарда:
- ең қолайлы ұлт режимін немесе ұлттық режим беруді көздеу;
- шетелдік меншікті ұлт иелігіне алмауға және соған ұқсас шараларды қолданбауға міндеттемелер;
- еркін айырбасталатын валютамен төлемдерді кедергісіз шетелге аудару кепілдіктері және т.б.
Заңды тұлғалар және шектеулер
Азаматтық кодекстің 33-бабындағы заңды тұлға ұғымына сүйене отырып, әрбір ұйым азаматтық құқықтың субъектісі бола бермейтіні байқалады. Демек, әрбір ұйым азаматтық құқық қатынастарына қатысушы бола алмайды.
Республика аумағында жұмыс істейтін шетелдік заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесі «Шетелдік инвестициялар туралы» 1994 жылғы 27 желтоқсандағы заңымен (кейінгі өзгерістерімен қоса) реттелген. Сонымен қатар, Қазақстанда кейбір салаларда шетелдік заңды тұлғалардың қызметіне шектеулер бар. Мысалы, сақтандыру саласында шетелдік сақтандыру ұйымдарының Қазақстан Республикасы аумағында тікелей сақтандырушы ретінде қызметіне тыйым салынады.
Мемлекет және әкімшілік-аумақтық бөліністер
Мемлекет пен әкімшілік-аумақтық бөліністердің азаматтық құқық қатынастарына қатысуының басты ерекшелігі — олардың азаматтық заңдармен реттелетін қатынастарда сол қатынастардың өзге қатысушыларымен тең негіздерде әрекет етуі. Әкімшілік-аумақтық бөліністерге қатысты осындай ережелер Азаматтық кодекстің 112-бабының 1-тармағында да бекітілген.
Жалпы және арнаулы нормалар
Азаматтық кодексте субъектілердің әрбір түрінің ерекшеліктері ескеріледі: барлық субъектілер санатына қолданылатын жалпы нормалармен қатар, белгілі бір субъект түріне ғана арналған арнаулы нұсқаулар бар.
Мысалы, Азаматтық кодекстің 159-бабының 9-тармағында ауыр жағдайлардың тоғысуы салдарынан жасалған мәміленің (кіріптарлық мәміле) шынайылығына дау айту құқығы тек азаматтарға ғана берілетіні көзделген.
Азаматтардың құқық қабілеттілігі
Азаматтық кодекстің 1-бабына сәйкес, азаматтық-құқықтық қатынастардың негізгі субъектілерінің бірі — азаматтар. Азаматтардың құқықтық жағдайы құқық қабілеттілігі және әрекет қабілеттілігі арқылы сипатталады.
Ұғымы және қолданылу шегі
Азаматтық кодекстің 13-бабына сәйкес, азаматтық құқық қабілеттілігі — азаматтың азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару қабілеті. Құқық қабілеттілігі туған кезден басталып, қайтыс болған кезде тоқтатылады.
Құқық қабілеттілігі адамның шығу тегі, әлеуметтік және мүліктік жағдайы, нәсілі мен ұлты, жынысы, білімі, тілі, дінге қатынасы, кәсібінің тегі мен сипаты, тұратын жері және өзге де мән-жайларға қарамастан Қазақстан Республикасының барлық азаматтарына тең дәрежеде танылады.
Заң бойынша құқық қабілеттілігін азаматтан бөлек қарастыруға болмайды; ол адамның ақыл-есіне, жасына немесе денсаулығына тәуелді емес.
Әлі дүниеге келмеген баланың құқықтарын қорғау
Заңда әлі дүниеге келмеген баланың (болашақ азаматтың) құқықтарын қорғау мүмкіндігі де көзделген. Азаматтық кодекстің 525-бабына сәйкес, мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалып, ол қайтыс болғаннан кейін туған балалар да өзге мұрагерлермен бірдей үлес алуға құқылы.
Құқық қабілеттілігінің мазмұны
Азаматтардың құқық қабілеттілігінің мазмұны Азаматтық кодекстің 14-бабында айқындалады. Азамат, өзге құқықтарымен қатар, төмендегілерге құқылы:
- Мүлікті меншік құқығында иеленуге, оны алуға және мұраға қалдыруға
- Республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жерін таңдауға
- Республикадан тыс жерлерге еркін шығуға және оның аумағына қайтып оралуға
- Заң тыйым салмаған кез келген мәміле жасасуға және міндеттемелерге қатысуға
- Интеллектуалдық меншік құқықтарына (өнертабыс, ғылым, әдебиет, өнер туындылары және т.б.) ие болуға
- Материалдық және моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге
Азаматтардың әрекет қабілеттілігі
Анықтамасы және құқықтық маңызы
Әрекет қабілеттілігі құқық субъектілігінің екінші элементі болып табылады. Азаматтық кодекстің 17-бабына сәйкес, әрекет қабілеттілігі — азаматтың өз әрекеттерімен азаматтық құқықтарға ие болу және оларды жүзеге асыру, өзі үшін міндеттер туғызу және оларды орындау қабілеті.
Әрекет қабілеттіліктің мәні — адамның өз әрекеттерінің заңды салдарын түсінуі және өз әрекеттерімен келтірілген зиян үшін жауап беру мүмкіндігі. Сондықтан әрекет қабілеттілігі тек мәміле жасасу және сол мәміле үшін жауаптылықпен шектелмейді: ол азаматтың келтірген зиянын өтеу міндетімен де тығыз байланысты.
Толық әрекет қабілеттілігі қашан пайда болады?
Жалпы ереже
Азаматтың толық әрекет қабілеттілігі кәмелеттік жасқа толғаннан кейін, яғни 18 жасқа келген сәттен бастап пайда болады.
Ерекше жағдай
Заңда көзделген жағдайларда 18 жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап толық көлемде әрекет қабілеттілігіне ие болады.
Он сегіз жасқа толғаннан кейін азамат азаматтық айналымның толық қатысушысы болып саналады. Егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, азаматтардың әрекет қабілеттілігі тең.
Әрекет қабілеттілікті шектеу түрлері
Әрекет қабілеттілікті шектеудің екі түрі көрсетіледі:
- әрекет қабілеттілігін табиғи түрде шектеу (жасқа байланысты);
- әрекет қабілеттілігін сот шешімі негізінде шектеу.
Азаматтық құқық теориясында әрекет қабілеттілігі әдетте үш түрге бөлінеді: толық, ішінара (жартылай) және шектеулі.
Кәмелетке толмағандардың мәмілелері (14 жасқа дейін)
Азаматтық кодекстің 23-бабына сәйкес, 14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар үшін мәмілелерді, егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, олардың ата-аналары, асырап алушылары немесе қорғаншылары жасайды. Осыған байланысты 14 жасқа толмағандардың әрекет қабілеттілігі шектеулі сипатта болады және олар өз жасына лайықты әрекеттерді ғана жасай алады.