Шетелде приоритетті инвестициялық жобалардың жылжуы бойынша дипломатиялық қызметтер жұмысын жүзеге асыру

Экономиканы мемлекеттік реттеудегі негізгі инвестициялық бағыттар

Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуын басқаруда түбегейлі жаңа жүйеге көшу экономиканы мемлекеттік реттеудің басым мәселелерін айқындады. Солардың ішіндегі маңыздысы — инвестициялық қамтамасыз ету. Өтпелі кезеңнің алғашқы сатысында заңнамалық негіздерді және ұйымдық құрылымдарды қалыптастыру, сондай-ақ республиканың қаржылық ресурстарын тиімді пайдалану мен шетел инвестицияларын тартуға бағытталған дербес саясатты құру қажеттілігі туындады.

Қазақстандағы мемлекеттік инвестициялар жүйесін оңтайландыру мақсатында инвестицияларды басқарудың құқықтық базасы мен тиісті институттары құрылды. Осы бағытта біртұтас шаралар кешені қабылданып, елдегі инвестициялық процесті басқарудың іргетасы қаланды.

Нормативтік-құқықтық негіз және институционалдық құрылым

Инвестициялық саясатты қалыптастыруға ықпал еткен негізгі құжаттар мен шешімдерге мыналар жатады:

«Шетел инвестициялары туралы» Заң (1991 ж.)
Инвестициялық жекешелендіру қорлары жөніндегі Ереже (1993 ж.)
ҚР Президентінің Жарлығы: шетел инвестициялары бойынша ұлттық агенттікті құру (маусым, 1992 ж.)
ҚР Президентінің Жарлығы: Инвестициялар бойынша ҚР Мемлекеттік комитетін құру (қараша, 1996 ж.)
«Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қорлар туралы» Заң (наурыз, 1997 ж.)
Жекелеген жылдарға арналған инвестициялық бағдарламалар

Бұл құжаттар мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асырудың мақсаттарын нақтылап, жұмыс орындарын құру, инфрақұрылымды дамыту, өнеркәсіптік және техникалық әлеуетті өсіру мен әртараптандыру міндеттерін орындауда органдар жүйесінің функциялары мен жауапкершілігін айқындады.

Жеке капитал үшін басым бағыттар және әлеуметтік инфрақұрылым

2015 жылға дейінгі кезеңге арналған индикативті жоспарлау жорамалдары бойынша отандық және шетел инвесторларының жеке капиталын салудың басым бағыттары ретінде мына салаларды атауға болады: жеңіл өнеркәсіп, агроөнеркәсіптік кешеннің өңдеуші салалары, машина жасау, құрылыс материалдары өндірісі, мұнай және химия өнеркәсібі. Бұл бағыттарда жаңа кәсіпорындар салу және реформаларды жүргізу маңызды деп танылды.

Орталықтандырылған капитал салымдары есебінен әлеуметтік сала объектілерін салу мақсатты республикалық бағдарламалар шеңберінде жүзеге асырылуы көзделеді.

Мемлекеттік инвестицияларды басқарудың 4 кезеңі

1

Жоспарлау

Әлеуметтік-экономикалық дамудың орта мерзімді бағдарламасын әзірлеу және оны макроэкономикалық деңгейде, сондай-ақ әр сектор бойынша іске асыру стратегиясын анықтау. Бұл кезеңде жобаларды іріктеу мен алдын ала бағалау басты назарда болады.
2

Бағдарламалау

Жоспарда бекітілген мақсаттарды мемлекеттік бағдарламалар жүйесіне көшіру. Мемлекеттік инвестициялар бағдарламасына (МИБ) ұсыныстар енгізу бюджет процесіндегі бәсекелестік қағидаларға сай жүргізілуі тиіс.
3

Бюджетті дайындау

Қаражат бөлу туралы шешімдер макроэкономикалық ахуалды және ұсыныстардың нақты экономикалық параметрлерін ескеруі керек. Жобаларды іске асыру барысында артық шығындар мен тәуекелдерді болдырмау үшін қосымша сақтық шаралары қажет.
4

Орындау

Инвестициялық жобаларды іске асыруды ұйымдастыру және бақылау. Бұл кезеңде институционалдық үйлесімділік, рәсімдердің айқындығы және жауапкершіліктің бөлінуі шешуші рөл атқарады.

Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау: заң, мақсат және құралдар

Қазақстанда «Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы» Заң (1997 жылғы 28 ақпан) қабылданды. Заңда инвестициялық қызмет инвестицияларды жүзеге асыру процесімен байланысты кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастырылады.

Құқықтық кепілдіктер

Инвестициялық қызметті қамтамасыз ететін заңнамалық кепілдіктер жүйесін қалыптастыру.

Жеңілдіктер мен артықшылықтар

Мемлекеттің белгілі кәсіпорындар мен ұйымдарға қолайлы жағдай жасау үшін жеңілдіктер мен преференциялар беруі.

Бірыңғай уәкілетті орган

Инвесторлар алдында ҚР мүддесін білдіретін, келісімдер мен рәсімдерді үйлестіретін мемлекеттік органның болуы.

Қолдаудың негізгі мақсаты — экономиканың басым секторларында тауар өндірісі, жұмыстар мен қызмет көрсетудің жедел дамуына мүмкіндік беретін қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру.

Мемлекеттік қолдаудың міндеттері

Жаңа технологиялар, озық техника және ноу-хауды енгізу

Ішкі нарықты сапалы тауарлар мен қызметтермен қанықтыру

Отандық өндірушілерді қолдау және ынталандыру

Экспортқа бағдарланған және импортты алмастыратын өндірістерді дамыту

Шикізат базасын ұтымды әрі кешенді пайдалану

Менеджмент пен маркетингтің қазіргі әдістерін енгізу

Жаңа жұмыс орындарын құру

Жергілікті кадрларды үздіксіз оқыту және біліктілікті арттыру

Өндірісті нығайту және қоршаған орта сапасын жақсартуға бағытталған шараларды іске асыру

Уәкілетті органның рөлі және жобаларды сүйемелдеу

Тікелей инвестицияларды қолдауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган ретінде Инвестициялар бойынша Мемлекеттік комитет қарастырылды. Оның негізгі функциялары: Қазақстанға тікелей инвестиция тарту жұмыстарын ұйымдастыру, инвестициялық жобаларды іске асыруда мемлекеттік органдардың әрекетін үйлестіру, келісуші және рұқсат беру құжаттарын алу процесін қамтамасыз ету, сондай-ақ жобалардың орындалуын бақылау.

Инвесторлардың мүдделерін қорғау кепілдіктері, келісімшарт жасасу және бұзу шарттары мен тәртібі преференциялар жүйесінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылды. Бұл — жобаларды іске асырудағы тәртіпті күшейтіп, тәуекелдерді төмендетуге бағытталған құрал.

Инвестициялық стратегиялар, тәуекел және басқару жауапкершілігі

Инвестициялық тәуекел көлемі мен құны тұрғысынан кең тараған тәсілдердің бірі — кейінгі сатып алумен кәсіпорынды басқаруға алу. Мұндай жағдайда кәсіпорынға Үкімет бақылауы көбіне басшылықты ауыстыруды көздейді, ал қаржылық және экономикалық саясатты инвестор (әдетте ірі шетелдік компания) айқындайды. Жергілікті және шетелдік топ-менеджмент шешімдерді белгіленген өкілеттік шеңберінде ғана қабылдай алады.

Кәсіпорынды басқарудың жалпы стратегиясы елдегі бизнестің ұзақ мерзімді перспективаларына инвестор көзқарасына, жобалардың саяси салмағына, инвестордың мақсатты қатысуына, сондай-ақ нарықтық конъюнктура мен оны пайдалану мүмкіндіктеріне байланысты қалыптасады.

Келісімдердегі міндеттемелер

Инвестициялық стратегиялар көбіне Үкіметпен жасалған келісімдермен қатар жүреді және нақты міндеттемелерді орындауды талап етеді. Міндеттемелерді бұлыңғыр түсіндіру, қайта келісімдер мен орындалмаулар шығындарға, қатынастардың бұзылуына және сот дауларына әкелуі мүмкін.

Қаржылық тұтқа (leverage)

Классикалық стратегиялардың бір бөлігі қаржылық тұтқаны ұлғайтуға негізделеді: символикалық бастапқы салым жасап, өтімді активтерді кепілге қойып несие тарту. Бұл басқарылатын кәсіпорын тәуекелін арттыра отырып, инвестордың жеке тәуекелін төмендетуге ұмтылады.

Экспортқа бағдарланған өндірістер (мұнай-газ секторы, қара және түсті металлургия және т.б.) үшін несиелік сызбалар мен болашақ экспорттық түсімдер есебінен қаржыландыру кеңінен қолданылады. Сонымен қатар стратегиялық салаларға инвестиция салу және мемлекеттік кепілдіктер алу да маңызды тетік ретінде қарастырылады; мұнда халықаралық ұйымдардың (ХВҚ, Дүниежүзілік банк және т.б.) қолдауы елеулі рөл атқарады.

Жалпы алғанда, инвестициялық салымдардың табыстылығы мен перспективасы және таңдалған стратегиялар арасында әрдайым белгілі бір тепе-теңдік бар.

Инвесторларды қолдау механизмдерін жетілдіру: арнайы міндеттер

Сыртқы саудаға қатысты ақпараттық жүйені және ақпараттық-кеңестік қызметтерді құру (аймақтық және шетелдік серіктестермен өзара байланысты қоса алғанда).
Мемлекеттің қатысуымен инвестицияларды сақтандыру және несиелендіру механизмдерін қалыптастыру, сондай-ақ берілген несиелер бойынша мемлекеттік кепілдік міндеттемелерін ұсыну.
Шетелде басым инвестициялық жобаларды ілгерілету бойынша дипломатиялық қызметті жүйелі ұйымдастыру.

Халықаралық экономикалық ынтымақтастық және бірлескен кәсіпорындар

Ұлттық инвестициялық стратегияның маңызды элементі — елдің инвестициялық әлеуетін дамыту үшін халықаралық экономикалық ынтымақтастықтың әртүрлі формаларын тиімді пайдалану. Әлемдік тәжірибеде мұндай ынтымақтастықтың жиырмадан астам негізгі формасы бар, әрі олар жиі өзара байланыста қолданылады.

Бұл бағыттағы негізгі міндет — өндірістік қызметте бірлескен кәсіпорындардың кеңінен қатысуына жағдай жасау, әсіресе өңдеуші өнеркәсіп пен машина жасау салаларында. Себебі шетелдік серіктестер көбіне ресурстық базаны дамытуға, отын-энергетика кешенін жаңғыртуға немесе қызмет көрсету саласына инвестиция салуға көбірек мүдделі болады.

Шетелдік инвестицияларды тартуды ынталандыру шаралары

Экономикалық шаралар

Экспортқа бағытталған өндірістердің айналым қаражатын толықтыру үшін өкілетті банктер тартқан несиелер бойынша мемлекеттік кепілдіктер беру.
Жоғары қосылған құнды өнімдер экспортын сақтандыру және несиелендіру механизмдерін дамыту; экспорт-импорт сақтандыру құрылымдарын құру.
Экспортқа бағытталған жобалар үшін экспорттық кепілдіктер, несиелер бойынша кепілдіктер және контркепілдіктер беру.
Экспорттық келісімдер бойынша жеңілдікті тасымалдау тарифтерін енгізу.
Қазақстандық өндірушілер өнімдеріне нарығы бар шетелдік елдерге байланған мемлекеттік қарыздар беру.

Ұйымдық-құқықтық және мамандандырылған шаралар

Нормативтік базаны жаңарту және жетілдіру.
Сыртқы сауда қызметін сапалы ақпаратпен қамтамасыз ету.
Экспортталатын өнімді сертификаттаудың тиімді жүйесін ұйымдастыру.
Сыртқы нарықта қазақстандық өнімнің ілгерілеуіне жәрдемдесу.
Экспорттық консорциумдар мен қаржылық-өнеркәсіптік топтар құру арқылы ресурстарды біріктіру мүмкіндігін кеңейту.

Инвестициялық сфераны мемлекеттік реттеу: жүйелік көзқарас

Инвестициялық сфераны мемлекеттік реттеу — мемлекеттік және жеке мүдделердің қызметін үйлестіруге мүмкіндік беретін басқару әдістері, құралдары және институттары жиынтығы. Ол стратегиялық болжау мен индикативті жоспарлаудың бірлескен жүйесінде тұтыну, қорлану және инвестициялау арасында ұтымды пропорцияларды қалыптастыру құралы ретінде көрінеді.

Мемлекеттің ықпал ету сипаты мен көлемі экономика салаларындағы объективті үрдістерге қарай өзгеріп отырады: нарықтың қалыптасуына аз ғана араласудан бастап басқару немесе координация деңгейіне дейін. Сондықтан, өзгермелі жағдайларда мемлекеттік және нарықтық реттеушілер басым салалардың дамуын және экономикалық қатынастар субъектілерінің қызметін, соның ішінде өңірлерді де, оңтайландыруға қабілетті болуы тиіс.

Инвестициялық нарық конъюнктурасы құбылған жағдайдың өзінде ұлттық реттеу жүйесі күрделі, көпжылдық жобалардың реттілігі мен сәйкестілігін қамтамасыз етуі қажет. Мұндай жобаларға тек экономикалық немесе әкімшілік реттеушілердің жекелеген әсері жеткіліксіз болуы мүмкін.

Инвестициялық стратегияларды бір жүйеге біріктірудің негізгі элементтері

Бастапқы жүйе құраушы факторларға мақсатты жорамал жасау.
Мемлекеттік деңгейде инвестициялық саясаттың нақты тұжырымдамасын әзірлеуге мүмкіндік беретін болжау.
Капитал салымдары мен инвестициялар көлемін есептеуге негіз болатын мақсатты бағдарламалар; салалар мен аумақтар бойынша өзгерістерге қажетті ресурстарды айқындау.
Нақты кезеңдер бойынша ресурстарды белгілеу, оларды тиімді қолдану және экономикалық-әкімшілік реттеушілерді іске асыру мүмкіндіктеріне сүйенетін индикативті жоспарлау.
Инвестициялық сұранысты, сондай-ақ еңбек нарығын, құрылыс материалдары нарығын және жылжымайтын мүлік нарығын жандандыруға арналған мемлекеттік реттеу әдістері мен формалары.

Осыған байланысты елдің экономикалық дамуы үшін жаңа стратегияларды таңдау инвестициялық саясаттың негізгі бағыттарын, әсіресе жаңа инвестициялық механизмді жобалау тұрғысынан қайта қарастыруды талап етеді.

Ескерту

Бастапқы мәтінде «Сурет 4 — Инвестициялық стратегияны жасап шығарудың ұстанымдық сызбасы» аталған, алайда сурет мазмұны берілмеген. Қажет болса, оның сипаттамасын немесе сызбасын бөлек блок ретінде енгізуге болады.