Төлем балансы
Тақырып 10. Халықаралық қаржылық нарықтар
Халықаралық қаржы нарықтары валюталық операциялардан бастап қарыз міндеттемелеріне дейінгі кең ауқымды құралдарды қамтиды. Төменде валюталық нарық құрылымы, валюта дериваттары және халықаралық қарыз нарығының негізгі логикасы жүйелі түрде берілген.
1) Халықаралық қаржы нарығының құрылымы
Әдетте валюта нарығы спот мәмілелеріне және валюта дериваттарына бөлінеді: форвардтар, своптар, фьючерстер, опциондар.
Спот мәмілесі
Стандартты келісімшарт бойынша екі жұмыс күні ішінде екі валютада есеп айырысу жүзеге асырылады.
Фьючерс
Валютаға қатысты стандартталған форвардтық келісімшарт. Саудасы биржада өтеді.
Форвард
Белгілі бір мерзімнен кейін жеткізу міндеттемесі бар келісім. Баға белгілеуде спот бағасының ықтимал өзгерісін ескеретін түзетулер қолданылады.
Опцион
Тараптардың біріне мәміле шарттарының бірін таңдауға немесе бастапқы шарттарды белгілі шектерде өзгертуге құқық беретін шарт.
Валюта нарығының географиясы және ұйымдасуы
Нарық шоғырлануы
Валюта саудасының шамамен 55%-ы үш қалада өтеді: Лондон, Нью-Йорк, Токио. Лондонның үлесі шамамен 30%.
Айналым көлемі
Осы үш қаладағы күндік айналым 161–464 млрд доллар аралығында деп көрсетіледі. Келесі топ: Сингапур, Гонконг, Цюрих, Франкфурт — 76–105 млрд доллар.
Мәміле жасасу
Операциялар тікелей тараптар арасында немесе банктер арқылы байланыс құралдарының (телефон, телефакс және т.б.) көмегімен іске асады.
Негізгі ұғым: арбитраж
Арбитраж — бір нарықта валютаны немесе басқа активті сатып алып, оны басқа нарықта дер кезінде сату арқылы сатып алу мен сату бағаларының айырмасынан пайда табу операциясы.
Қорғалмаған пайыздық арбитраж — тәуекелдерді хеджирлеу тетіктерін қолданбай, инвестицияны жүзеге асыру үшін спот нарығында валютаны сатып алу.
2) Қарыз міндеттемелерінің халықаралық нарықтары
Халықаралық қарыз нарығында қарыз міндеттемелері айналысқа түседі. Олар қарыз алушыдан қарыз берушіге қарызды қайтару міндетін және қарыз берушінің талап ету құқығын айғақтайды. Бұл міндеттемелер бірнеше өлшем бойынша жіктеледі.
Жіктелуі
- Өтеу мерзімі: қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді.
- Қарыз алушы типі: мемлекеттік, мемлекет кепілдендірген, жеке.
- Қарыз сипаты: ресми және жеке қарыз.
Ресми және жеке міндеттемелер
- Ресми: халықаралық ұйымдар алдындағы және екіжақты міндеттемелер.
- Жеке: коммерциялық банктер несиелері, облигациялар және өзге қарыздар.
Ұзақ мерзімді қарыздың негізгі түрлері
Халықаралық қаржы ұйымдарының несиелеу механизмі
- 1 Ұйым өз мүшелерін несиелейді.
- 2 Несиелеу алдында жұмыс топтары елдің әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайын бағалау үшін келеді. Қарыз алушы тараппен бірлесіп, макроэкономикалық тұрақтандыру мен дамуға бағытталған бағдарламалар әзірленеді; кейін олардың орындалуы тұрақты мониторинг арқылы бақыланады.
- 3 Несие транштарға бөлінеді және шарттар орындалған жағдайда ғана кезең-кезеңімен беріледі.
- 4 Қарыз алушы мемлекет нақты жобаларды ұсынады; ұйым қолдаған жобаларға қаржы бөлінеді.
- 5 Қаражат қарыз алушы елдің орталық банкінің шотына немесе кредиттік рейтингі кемінде AA деңгейіндегі алдыңғы қатарлы шетел банктеріндегі арнайы шоттарға аударылады; жобалық төлемдер сол шоттар арқылы жүргізіледі.
Пайыздық мөлшерлемелер және төлем қабілеттілігі
Халықаралық қаржы ұйымдарының пайыздық мөлшерлемелері әртүрлі. Мысалы, Дүниежүзілік банк стандартты «квалификациялық қарыз алу сомасы» мөлшерлемесін, ЕҚҚДБ — LIBOR-ға байланған мөлшерлемені, ал ХВҚ — SDR (арнайы қарыз алу құқығы) пайызына сүйенетін стандартты мөлшерлемені қолданады.
Несиелеу кезінде ұйымдар елдің қолданыстағы борышын, бюджет тапшылығын және макроэкономикалық көрсеткіштерді ескеріп, қарызды өтеу қабілетіне ерекше назар аударады.
Сыртқы борыш дағдарыстарының сабақтары
Әлемдік тәжірибе сыртқы борыштың тұрақтылығын елдің даму нәтижелерімен, институционалдық сапасымен және сыртқы факторлармен байланыстыра қарастыру қажеттігін көрсетеді. Көп елдерде қиындықтардың тууына қарыздың экономикалық қайтарымы төмен жобаларға бағытталуы ықпал етті.
1970-жылдары алынған қарыздардың бір бөлігі жинақ коэффициенті төмен кезеңді еңсеруге, капиталдың сыртқа шығарылуын қаржыландыруға және нарықтық бағалармен тиімділігі төмен жобаларға жұмсалды. Тіпті қаражат бастапқыда салыстырмалы тиімді орналастырылған жағдайда да, жоспарланбаған пайыз мөлшерлемелерінің өсуі мен сыртқы сауда жағдайының нашарлауы нақты табыстылықты төмендетті.
Мұнай экспорттаушы елдердің ағымдағы операциялар шотындағы артық қаражаты коммерциялық банктер арқылы қайта бөлініп, сауда тапшылығы бар мұнай импорттаушы елдерге бағытталды. Бұл тізбек қысқа мерзімде екі тарап үшін де ыңғайлы көрінгенімен, ұзақ мерзімде қарыз тәуекелдерін ұлғайтты.
Париж клубы, Лондон клубы және қайта құрылымдау
Қарыз дағдарыстарын жеңілдету үшін екі негізгі құрылым қалыптасты: қарыз беруші мемлекеттерді біріктіретін Париж клубы және коммерциялық банктер қатысатын Лондон клубы. Қарызы жоғары елдер үшін қарыз құрылымын қайта қарау, мерзімін өзгерту және кейде ішінара кешіру тәжірибесі кең тарады.
Қайта қарастырудың мәні
Қайта құрылымдау — қолданыстағы міндеттемелерді ұлттық немесе шетел валютасындағы жаңа міндеттемелерге ауыстыру. Жаңа шарттар ескі шарттардан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін: номиналдың дисконтпен төмендеуі немесе номинал сақталып, пайыз мөлшерлемесінің өзгеруі сияқты.
1980–1997 жылдар аралығында 50 мемлекет осындай қайта қарастыруға қатысты шамамен 250 келісім жасағаны аталады.
Шектеуі
Қайта құрылымдау қысқа мерзімде жеңілдік берсе де, ұзақ мерзімде қосымша пайыз төлемдері есебінен жалпы борыш көлемін өсіруі мүмкін. Сондықтан оны тиімді ету үшін қатаң макроэкономикалық тұрақтандыру шараларымен қатар жүргізу қажет.
Париж клубы тәжірибесінде қолданылатын тетіктер
- Төлемді кейінге қалдыру («каникул»).
- Борышты жою (кешіру) элементтері.
- Өтеу мерзімін ұзарту.
- Жеңілдікті пайыз мөлшерлемелерін қолдану.
- Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру үшін қосымша несиелеу.
Нақты мысал: бағам факторы
Сыртқы борыштың өзгеруі әрдайым жаңа қарыз алумен ғана байланысты емес. Мысалы, 1986–1988 жылдары КСРО сыртқы борышының өсуіндегі негізгі себептердің бірі — доллар бағамының басқа валюталарға қатысты өзгеруі ретінде сипатталады.
Тақырып 11. Төлем балансы
Төлем балансы елдің сыртқы экономикалық байланыстарын өлшейтін негізгі статистикалық құжаттардың бірі. Ол белгілі бір кезеңде резиденттер мен резидент еместер арасындағы операцияларды жүйелейді.
1) Төлем балансы түсінігі
Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) анықтамасы бойынша, төлем балансы — белгілі бір уақыт кезеңінде ел мен әлемнің басқа елдері арасында болған сыртқы экономикалық операциялар туралы жүйеленген статистикалық есеп. Ол резидент еместерге жасалған төлемдерді ғана емес, олардан түскен түсімдерді де тіркейді.
Төлем балансын құру ХВҚ әдістемесіне сәйкес стандартталған ережелер арқылы жүзеге асырылады (төлем балансын құрастыру жөніндегі нұсқаулық, ХВҚ, 5-басылым, 1993 ж.).
Негізгі әдістемелік қағидалар
- Резидент пен резидент еместер арасындағы операцияларды есепке алу.
- Операцияларды екіжақты жазу жүйесімен көрсету.
- Қор көлемін емес, ағымдарды көрсету.
- Әртүрлі валютадағы сомаларды бірыңғай есептік көрсеткішке келтіру.
- Операцияларды түрлері мен секторлар бойынша тіркеу.
Неге «резидент» ұғымы маңызды?
Төлем балансында ішкі және сыртқы операцияларды ажырату үшін резиденттік қағида негізгі тірек болады: операцияны жасаушы тұлға немесе ұйым халықаралық есепте резидент не резидент емес ретінде қарастырылады.
Резиденттер және резидент еместер: елдер бойынша ерекшелік
АҚШ
Резиденттерге елде тұрақты тұратын азаматтар, мемлекеттік мекемелер және ұлттық компаниялар жатады. Шетелдегі еншілес кәсіпорындар АҚШ үшін шетел фирмалары ретінде қарастырылады.
Германия
Резидент ұғымы азаматтыққа емес, шаруашылық мүдделер орталығының осы елде орналасуына сүйенеді: ұлттық белгісіне қарамастан, осы елде экономикалық қызметін жүргізетін жеке және заңды тұлғалар есепке алынады.
Қазақстан
Резиденттерге Қазақстанда тұрақты мекенжайы бар тұлғалар (соның ішінде шетелде уақытша жүргендер немесе мемлекеттік қызметте жүргендер), Қазақстан заңнамасы бойынша құрылған заңды тұлғалар және олардың филиалдары, сондай-ақ шетелдегі Қазақстанның ресми өкілдіктері кіреді.
Резидент еместерге мысалдар
Елге келген туристер, кеме және ұшақ экипаждары, маусымдық жұмысшылар, шекаралас өңірлерде тұрып жұмыс істейтін шетел азаматтары, дипломаттар, консулдық өкілдіктер, сондай-ақ шетелде жүрген әскери қызметкерлер (мерзіміне қарамастан) әдетте резидент еместер санатына енгізіледі.
Қазіргі жағдайда резиденттік мәселесі күрделене түседі: капиталдың интернационалдануы, трансұлттық корпорациялардың кеңеюі, еңбек миграциясының жеделдеуі сияқты үдерістер шекарааралық операцияларды көбейтеді.
Екіжақты жазу, кредит және дебет
Экономикалық мәміле — бір ел резиденті мен басқа ел резиденті арасында құндық айырбасқа әкелетін кез келген операция (активке меншік құқығының ауысуы, тауарлар мен қызметтер алмасуы және т.б.). Кез келген мәміле екіжақты болғандықтан, төлем балансында екіжақты жазу қағидасымен көрсетіледі.
Кредит (+)
Елге құнның келуі немесе төлемдердің түсуі (мысалы, экспорттан түсім, резидент еместерден табыс).
Дебет (−)
Елден құнның кетуі немесе резиденттердің төлем жасауы (мысалы, импорт үшін төлем, резидент еместерге табыс төлемі).
Неге төлем балансы «әрқашан тең»?
Формальды түрде кредиттік жазулар сомасы дебеттік жазулар сомасына тең болуы тиіс, сондықтан жиынтық нәтиже нөлге тең болады. Бірақ тәжірибеде деректердің әртүрлі көздерден алынуы, толық есепке алынбауы және әдістемелік қателер себепті сәйкессіздік туындайды. Сол үшін «таза қателіктер мен байқаусыздықтар» бабы енгізіледі.
Ағымдар және қорлар, есеп кезеңі және тіркеу уақыты
Төлем балансында ағымдар (белгілі бір кезең ішіндегі қозғалыстар) көрсетіледі, ал қорлар бір уақыт сәтіндегі көлемді сипаттайды.
Көп елдерде төлем балансы деректері жылдық негізде жинақталады, өйткені көптеген операциялар бойынша бағалық ақпарат жылына бір рет қана қалыптасады. Дегенмен экспорт-импорт сияқты деректер ай сайын немесе тоқсан сайын алынуы мүмкін.
Операциялар, әдетте, меншік құқығы заңды түрде ауысқан сәтте және бухгалтерлік есепте тіркелген уақытта көрсетіледі. Ал мәмілелер тараптарында бір мезгілде тіркелмейтін жағдайларда уақытша түзетулер қажет болуы мүмкін.
2) Ағымдағы операциялар шоты
Операциялар жалпы түрде нақты (тауарлар, қызметтер, табыс, өндірістік емес және қаржылық емес активтер) және қаржылық ресурстармен байланысты операцияларға бөлінеді.
Ұлттық есептер жүйесіне сәйкес негізгі түрлері
- Нақты ресурсты нақты (бартер) немесе қаржылық ресурсқа айырбастау (нақтасыз есеп айырысу, несие және т.б.). Бұған жаңа қаржы талаптары мен міндеттемелерін жасау немесе жою (мысалы, қарызды кешіру) кіреді.
- Бір қаржы ресурстарын басқасына айырбастау.
- Өндіріс факторларын пайдаланудан (еңбек және капитал) түсетін табыстар мен төлемдер.
- Қайтарымсыз трансферттер: бір тараптың екінші тарапқа ешқандай қарсы талап тудырмай құндылық беруі немесе қабылдауы.
Трансферттер әдетте ағымдағы және капиталдық трансферттер болып бөлінеді.