Азимут
Азимут: бағытты анықтаудың геометриялық негізі
Азимут (араб. ассумут — жол, бағыт) — бақылау нүктесінен өтетін меридиан жазықтығы мен сол нүктені қиятын бағыттың вертикаль жазықтығы арасындағы қос қырлы бұрыш. Ол меридианның солтүстік ұшынан бастап сағат тілі бағытымен 0°-тан 360°-қа дейін өлшенеді.
Азимуттың бастапқы бағыты меридиан түріне байланысты анықталады. Нағыз (шын) азимут — аспан шырағының бағыты мен жердегі объектіге бағытталған сызық арасындағы горизонталь бұрыш. Ол әдетте бусоль (компас) арқылы өлшенеді.
Магниттік азимут
Магниттік азимут — магниттік меридианның солтүстік ұшынан бастап сағат тілі бағытымен берілген сызықтың бағытына дейін есептелетін бұрыш. Бір сызықтың нағыз (шын) азимуты мен магниттік азимуты әдетте бірдей болмайды, өйткені Жердің магниттік өрісі компас тілін ауытқытады.
Азия: Жер шарындағы ең ірі құрлық бөлігі
Азия (ассириялықтар тілінде мағынасы — асу, шығыс) — Жер шарындағы ең үлкен құрлық бөлігі. Еуропамен қосылып, Еуразия құрлығын құрайды.
Еуропамен шартты шекарасы
Азия мен Еуропаның шартты шекарасы Орал тауының шығыс етегі, Ембі өзені, Каспий теңізі, Кума–Маныч ойысы, Азов теңізі, Қара теңіз, Босфор бұғазы, Мәрмәр теңізі және Дарданел бұғазы арқылы өтеді.
Аумағы
43,4 млн км² — құрлықтардың шамамен 30%-ы.
Географиялық байланыстар
Оңтүстік-батыста Суэц мойнағы Азияны Африкамен жалғастырады, ал Солтүстік Америкадан Беринг бұғазы бөліп тұрады. Оңтүстігінде Малай архипелагы құрлыққа іргелес орналасады.
Жағалау сызығы және ішкі бөліктер
- Жағалауы салыстырмалы түрде аз тілімделген.
- Орталық бөліктері мұхиттардан шамамен 2–2,5 мың км қашықтықта орналасқан.
Ірі түбектер және шеткі нүктелер
Ірі түбектері
Таймыр, Чукча, Камчатка, Корей, Үндіқытай, Үндістан, Арабия, Кіші Азия.
Шеткі нүктелері
- Солтүстігі — Челюскин мүйісі (77°43′ солт. ендік)
- Оңтүстігі — Пиай мүйісі (1°06′ солт. ендік)
- Шығысы — Дежнев мүйісі (169°40′ батыс бойлық)
Жер бедері және тектоникалық құрылым
Азия абсолют биіктік бойынша дүние бөліктері ішінде 1-орында: ең биік нүктесі — Джомолунгма (Эверест) 8848 м. Орташа биіктігі бойынша Антарктидадан кейін 2-орында (шамамен 950 м). Құрлық аумағының шамамен 75%-ын ірі таулар мен тау үстірттері алып жатыр.
Негізгі қатпарлық белдеулер
Герцин қатпарлығы Орал, Сарыарқа, Оңтүстік Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай–Тарбағатай белдеуі арқылы Моңғол–Охота белдеуіне ұласады. Оған оңтүстіктегі Куньлунь мен Наньшань таулары кіреді.
Мезозой қатпарлығы Азияның солтүстік-шығысын (Жоғарғы Яна–Чукча), Сихотэ-Алинді және Үндіқытай тауларын қамтиды. Қатпарлы тармақтардың аралықтарында ірі палеозой массивтері (Қолыма, Ханка, Үндіқытай) кездеседі.
Альпілік қатпарлықта жас таулы құрылымдар қалыптасқан. Ол екі белдеуді құрайды: Альпі және Гималай белдеулері — кейде жақындасып, кейде алыстайтын екі қатар тау жоталары жүйесі.
Тынық мұхит белдеуі және қазіргі геодинамика
Тынық мұхит белдеуі Азияның шығыс бөлігін қамтиды. Белдеудің ішкі бөлігінде Камчатка, Сахалин, Хоккайдо, Тайвань, Калимантан және Мьянма–Суматра аймақтарында кейінгі кайнозойдан бері қатпарлану үдерістері жалғасып келеді. Сыртқы бөлігінде геосинклинальдық түзілімдер байқалады: арал доғалары, мұхиттық терең науалар және шеткі теңіздердің терең ойыстары. Бұл өңірде жанартау атқылауы мен жер сілкінісі жиі болады.
Кен байлықтары
Көмір
Тас көмірдің ірі кен орындары Сібірде (Кузнец, Минуса, Лена, Кан, Иркут), Қазақстанда (Қарағанды), Қытайда және Үндістанда шоғырланған.
Мұнай-газ
Азияда әлемдік мұнай қорының жартысынан астамы орналасқан. Негізгі мұнай-газ аудандары: Батыс Сібір, Каспий ойпаты, Кавказ, Маңғыстау, Орта Азия, Парсы шығанағы, Малай архипелагы, Солтүстік және Батыс Қытай.
Металдар мен басқа пайдалы қазбалар
- Темір кені және түсті металдар кендері — таулы және қыратты аймақтарда.
- Фосфориттің мол қоры — Қаратау жотасында (Қазақстан).
- Боксит — Торғай даласында (Қазақстан), Краснояр өлкесінде, Үндістанда, Мьянмада, Индонезияда.
- Алмаздың ірі кен орны — Саха–Якутияда.
Климаты, өсімдігі және жануарлар әлемі
Климаттық белдеулер
Азия Солтүстік жарты шардың барлық климаттық белдеулерін қамтиды. Көп аймақта, әсіресе ішкі өңірлерде, континенттік климат басым. Оңтүстігі мен шығысында муссондық сипат айқын. Батыс, Орта және Орталық Азияда шөл және шөлейт климат кең тараған, ал биік тауларда суық шөл климаты байқалады. Малакка түбегі мен Үлкен Зонд аралдарында экваторлық климат қалыптасқан.
Температуралық шектер
Қыста ең төмен температура солтүстік-шығыс Сібірде байқалады: Верхоян жотасы мен Оймяконда қаңтардың орташа температурасы -50°C, кейде -70°C-қа дейін төмендейді. Экваторлық өңірде қаңтардың орташа температурасы 25°C-қа жуық.
Өсімдіктер жамылғысы
Орта және Орталық Азияда шөл өсімдіктері басым. Тибет пен Памирдің биік тау жондары мен шыңдарында суық шөл таралған. Иран мен Кіші Азияның таулы қыраттарында субтропиктік шөлейт және құрғақ дала өсімдіктері кездеседі.
Месопотамияның оңтүстігі мен Араб түбегінде тропиктік шөл аймақтары кең. Субтропиктік белдеудің батыс шетінде, Кіші Азияның жағалау бөлігінде жерорта теңіздік өсімдіктер (маквис, мәңгі жасыл емен) таралған.
Тынық мұхит жағалауында қоңыржай ормандар субтропиктік орманға ауысады (мәңгі жасыл ағаштар: магнолия, лавр, емен, камфора, тунг ағашы, кипарис). Малакка түбегі мен Малай архипелагында мәңгі жасыл ылғалды тропиктік орман (гилея) өседі; тауларда биіктік белдеулік айқын байқалады.
Жануарлар дүниесі
Азияның көп бөлігі Голарктика облысының Палеоарктика бөлігіне жатады. Жануарлар дүниесі еңдік және биіктік белдеулерге қарай өзгереді. Тундрада түр саны аз, ал орман белдемінде бұлан, бұлғын, қоңыр аю, сілеусін, тиін, борша тышқан, сасықкүзен кездеседі; құстардан саңырауқұр, тоқылдақ, бұлдырық, шырша торғай, жапалақ таралған.
Құрлықтың шығысы жануарлар түріне өте бай: тайга, жалпақ жапырақты орман және субтропиктік аймақ фаунасы тоғысқан. Дала мен шөл жануарлары Кіші, Алдыңғы, Орта және Орталық Азияда, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Үндістанда кең тараған; кемірушілердің түрі әсіресе көп.
Батыс бөліктерде жерорта теңіздік жануарлар (қабылан, гепард, қорқау қасқыр, жайра) ұшырасады. Өзен бойы тоғайларында жолбарыс, ал Солтүстік-Батыс Үндістанда арыстан популяциясы сақталған. Субэкваторлық және экваторлық ендіктерде Үнді–Малай жануарлары басым (піл, орангутан, гиббон, макака, лемур, тупайя, тапир, мүйізтұмсық, жолбарыс, аю, қабылан). Жорғалаушылардан алып ешкіемер, крокодил, улы көзілдірікті жылан және ұзындығы 8–10 м-ге жететін питон таралған.
Саяси бөлінуі
Құрлық аумағының солтүстігін Ресей алып жатыр. Батысында және оңтүстік-батысында Таяу және Орта Шығыс елдері орналасқан: Кипр, Түркияның негізгі бөлігі, Иран, Ауғанстан, Сирия, Ливан, Израиль, Иордания, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы, Бахрейн, Қатар, Біріккен Араб Әмірлігі (БАӘ), Оман, Йемен (тарихи атауларымен бірге аталады).
Оңтүстік Азия
Пәкістан, Үндістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Бутан, Непал, Мальдив Республикасы.
Оңтүстік-Шығыс Азия
Мьянма, Таиланд, Малайзия, Сингапур, Лаос, Камбоджа, Вьетнам, Филиппин, Индонезия, Бруней, Шығыс Тимор.
Орталық Азия
Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Моңғол Халық Республикасы (МХР).
Шығыс Азия
Қытай Халық Республикасы (ҚХР), КХДР, Оңтүстік Корея, Жапония.
«Азия» газеті
«Азия» — республикааралық апталық газет. Құрылтайшысы — «Казинпресс» концерні. Басылым 1992 жылдың қаңтарынан бастап Алматыда орыс және қазақ тілдерінде шықты.
Көлемі
16 бет, қалыбы — A2.
Таралымы
20–30 мың дана; Орта Азия республикалары мен Әзербайжанға тарады.
Тақырыптары
Экономика, саясат, интеграция мәселелері.
Газеттің шетелдерде меншікті тілшілері болды. Басылым 1995 жылы жабылды.
Азиядағы отаршылдық
Азиядағы отаршылдық — табиғи (аграрлық) өндіріс тәсілінен өнеркәсіптік өндірістік қатынастарға өту кезеңінде орын алған тарихи құбылыс. Экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан неғұрлым дамыған мемлекеттер даму деңгейі төмен өңірлерді саяси, экономикалық және рухани тәуелділікте ұстап, табиғи байлықтарын өтеусіз әрі қатыгездікпен тонап, арзан шикізат көзіне айналдырды.
Бұл үдеріс 1498 жылы португалдықтардың Үндістанға теңіз жолын ашуынан басталды. Олар Үндістан жағалауына орнығып, Молукка аралдарын басып алды; тұтас аймақтарды қанауға ұшыратып, алым-салықты еселей жинады. Плантациялар мен елді мекендерде тұрғындарды еріксіз еңбекке жекті, алтын мен күмісті қарқынды өндіріп, сыртқы және ішкі саудада монополия орнатты.
XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында экономикасы қарқынды дамыған Голландияның отаршылдық жорықтары күшейіп, ол Шығыста Португалияның көптеген отарлық иеліктерін тартып алды. Берілген дерек осы тұста үзіліп қалады.