Асар жасау дәстүрі
Асар жасау дәстүрі
Асар — қазақы ортада ауқымды әрі күрделі жұмыстарды ауылдас-руластары, яғни жетіаталық экзогамиялық ру-қауымның негізгі құрамдас бөлігі саналатын біраталардың бірлесе атқаруын білдіретін ұжымдық еңбек дәстүрі.
Бір отбасының күші жетпейтін көлемді шаруаны атқару үшін бірнеше ауылдың адамдары асарға шақырылған. Асарға келгендер еңбегі үшін ақы талап етпейді, ал шақырушы тарап оларға дәмді ас әзірлеп, дастарқан жаяды. Бұл — өзара көмек пен ынтымақты күшейткен әлеуметтік тетік.
Асардың атқарылатын жұмыстары
Әсіресе егіншілік дамыған өңірлерде асар арқылы суландыру жүйесіне қатысты шаруалар атқарылған: арық пен кәріз қазу, тазалау, жөндеу. Сонымен бірге, үй тұрғызу, қора-қопсы салу секілді құрылыс жұмыстары да асармен орындалған.
- Су жүйелері: арық, кәріз қазу, тазалау, жөндеу.
- Құрылыс: үй салу, қора-қопсы тұрғызу.
- Көшпелі орта: қой қырқымын ұйымдастыру, қыстаудағы үйлер мен мал жайланатын орындарды тұрғызу.
Қатысу тәртібі және еңбекке жарамдылық өлшемдері
Асарға қатысушылардың жас шамасы да, күш-қуаты мен еңбекке жарамдылығы да ескерілген. Мысалы, Шу бойы қазақтарында қоғамдық қарекетке қатысатын ер адамның жасы дәстүр бойынша 16-дан төмен, 60-тан жоғары болмауы тиіс деп есептелген.
Жерге құқық және міндет
Асарға қатысқан әрбір адам арық бойындағы суармалы алқаптан жер алуға қақылы болған. Алайда жер қауымның еңбекке жарамды мүшесіне ғана тиесілі саналған. Сондықтан қоғамдық жұмыстарға қатысу — құқықпен қатар міндеттің де көрінісі еді.
1888 жылғы мысал
1888 жылы көктемде Бөтімбай Сәтінің тоғанындағы жұмысты 15 күнде аяқтаған 28 адамға әрқайсысына ені 33 сажын, ұзындығы 66 сажын жер үлестірілген.
Мұрагерлік және үздіксіз қатысу
Егер отбасының отағасы қайтыс болса, жер үлкен ұлына немесе жесіріне тиесілі болған. Олар маусым сайын арықты жөндеу, тазалау сияқты ортақ жұмыстарға қатысуға міндеттелген.
Тіпті қауым мүшесі басқа жаққа қоныс аударса да, өз тоғанының бойындағы жерге иелігін сақтап қалған.
Көшпелі қоғамдағы әлеуметтік мәні
Дәстүрлі көшпелі ортада қой қырқымы, қыстаудағы үй-жай салу, мал жайланатын орындарды тұрғызу сияқты уақыт пен күш-қайратты көп қажет ететін істерді екі-үш ұрпақтан тұратын бір ата (орыс деректерінде хозяйственный аул немесе большая неразделенная семья) жалғыз өзі толық атқара бермеген. Мұндайда көрші ауылдың адамдары асарға шақырылған.
Осындай ауқымды жұмыстарды бірлесе атқару көшпелі ортадағы әлеуметтік байланыстардың нығаюына кепіл болды. Рулық-қауымдық тіршілік кеңістігінде асардың қоғамдық қатынастарды ұйымдастыру мен реттеудегі орны айрықша болды.
Түйін: Асар — тек еңбек тәсілі емес, өзара жауапкершілікке негізделген қоғамдық келісім. Ол қауымның бірлігін сақтап, ортақ ресурстарды әділ бөлісуге және міндеттерді жүйелеуге қызмет етті.